Η ταχύτητα του φωτός βρίσκεται στην καρδιά της σύγχρονης φυσικής. Δεν είναι απλώς η ταχύτητα με την οποία ταξιδεύει το φως στο κενό, αλλά ένα θεμελιώδες όριο που συνδέει τον χώρο, τον χρόνο και την αιτιότητα.
Το ερώτημα είναι συναρπαστικό: μπορεί κάτι να ταξιδέψει πιο γρήγορα από το φως; Η ειδική σχετικότητα δίνει μια αρκετά ξεκάθαρη απάντηση για την ύλη και την πληροφορία, όμως υπάρχουν ορισμένα φαινόμενα και θεωρητικές ιδέες που κάνουν την εικόνα πολύ πιο ενδιαφέρουσα.
Πόσο γρήγορα ταξιδεύει πραγματικά το φως;
Η ταχύτητα του φωτός στο κενό, που συμβολίζεται με το γράμμα c, είναι ακριβώς 299.792.458 μέτρα το δευτερόλεπτο, δηλαδή περίπου 300.000 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο.
Μάλιστα, η τιμή αυτή δεν αντιμετωπίζεται πλέον απλώς ως μια πειραματική μέτρηση. Στο Διεθνές Σύστημα Μονάδων η ταχύτητα του φωτός στο κενό έχει καθοριστεί ακριβώς σε αυτή την τιμή και χρησιμοποιείται για τον ορισμό του μέτρου.
Για να καταλάβουμε πόσο μεγάλη είναι:
- Από τη Σελήνη στη Γη: το φως χρειάζεται κατά μέσο όρο περίπου 1,3 δευτερόλεπτα.
- Από τον Ήλιο στη Γη: χρειάζεται περίπου 8 λεπτά και 20 δευτερόλεπτα.
Το σημαντικότερο όμως είναι ότι το c δεν αποτελεί μόνο όριο για το φως. Στην ειδική σχετικότητα παίζει τον ρόλο του ανώτατου ορίου για τη μετάδοση πληροφορίας και για την κίνηση αντικειμένων με μάζα.
Γιατί η θεωρία της σχετικότητας βάζει αυτό το όριο;
Το 1905 ο Άλμπερτ Αϊνστάιν παρουσίασε την ειδική θεωρία της σχετικότητας. Μία από τις βασικές ιδέες της είναι ότι η ταχύτητα του φωτός στο κενό είναι η ίδια για όλους τους αδρανειακούς παρατηρητές, ανεξάρτητα από την κίνησή τους.
Αυτό έχει συνέπειες που φαίνονται παράξενες στην καθημερινή μας εμπειρία. Ο χρόνος και οι αποστάσεις δεν είναι απόλυτα μεγέθη, αλλά εξαρτώνται από τη σχετική κίνηση των παρατηρητών.
Τι συμβαίνει όσο πλησιάζουμε την ταχύτητα του φωτός;
Από την οπτική ενός παρατηρητή σε σχετική κίνηση, ένα κινούμενο ρολόι εμφανίζεται να λειτουργεί πιο αργά. Το φαινόμενο ονομάζεται διαστολή του χρόνου.
Παράλληλα, μήκη κατά τη διεύθυνση της κίνησης μετρώνται μικρότερα από έναν παρατηρητή ως προς τον οποίο το αντικείμενο κινείται. Αυτό ονομάζεται συστολή του μήκους.
Δεν σημαίνει ότι ο ταξιδιώτης αισθάνεται τον δικό του χρόνο να κυλά παράξενα. Για εκείνον το ρολόι, το σώμα και το διαστημόπλοιό του λειτουργούν φυσιολογικά.
Το παράδοξο των διδύμων
Ένα διάσημο παράδειγμα είναι το παράδοξο των διδύμων. Αν ένας από δύο δίδυμους πραγματοποιήσει ένα ταξίδι με ταχύτητα πολύ κοντά στην ταχύτητα του φωτός και στη συνέχεια επιστρέψει στη Γη, μπορεί να έχει γεράσει λιγότερο από τον δίδυμο που παρέμεινε πίσω.
Δεν πρόκειται απλώς για ένα τέχνασμα σκέψης. Η διαστολή του χρόνου αποτελεί πραγματικό και πειραματικά επιβεβαιωμένο αποτέλεσμα της σχετικότητας.
Γιατί ένα αντικείμενο με μάζα δεν μπορεί να φτάσει το φως;
Όσο επιταχύνουμε ένα αντικείμενο που έχει μάζα, χρειάζεται ολοένα περισσότερη ενέργεια για να αυξήσουμε κι άλλο την ταχύτητά του.
Καθώς η ταχύτητα πλησιάζει το c, η απαιτούμενη ενέργεια αυξάνεται χωρίς όριο. Επομένως, για να επιταχύνουμε ένα αντικείμενο με μη μηδενική μάζα μέχρι ακριβώς την ταχύτητα του φωτός θα χρειαζόταν απεριόριστη ενέργεια.
Γι’ αυτό η ειδική σχετικότητα δεν επιτρέπει σε ένα συνηθισμένο αντικείμενο να ξεκινήσει κάτω από το όριο του φωτός, να φτάσει το c και στη συνέχεια να το ξεπεράσει.
Τα φωτόνια είναι διαφορετική περίπτωση. Δεν έχουν μάζα ηρεμίας και στο κενό κινούνται με την ταχύτητα του φωτός.

Υπάρχει οτιδήποτε που φαίνεται να ξεπερνά το φως;
Εδώ τα πράγματα γίνονται πιο ενδιαφέροντα. Υπάρχουν φαινόμενα που μπορούν να δώσουν την εντύπωση υπερφωτεινής κίνησης ή στα οποία εμφανίζονται ταχύτητες μεγαλύτερες από το c. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ένα αντικείμενο ή μια χρήσιμη πληροφορία ταξιδεύει πραγματικά μέσα στον χώρο γρηγορότερα από το φως.
Η διαστολή του σύμπαντος
Πολύ μακρινοί γαλαξίες μπορούν να απομακρύνονται από εμάς με ρυθμό που αντιστοιχεί σε περισσότερο από την ταχύτητα του φωτός λόγω της διαστολής του ίδιου του χώρου.
Αυτό δεν παραβιάζει την ειδική σχετικότητα. Οι γαλαξίες δεν περνούν τοπικά δίπλα από κάποιον παρατηρητή με ταχύτητα μεγαλύτερη από το c. Είναι η γεωμετρία και η απόσταση του διαστελλόμενου χωροχρόνου που μεταβάλλονται.
Φαινόμενα με κύματα φωτός
Σε ορισμένες ειδικές συνθήκες, χαρακτηριστικά ενός κύματος ή ενός παλμού μπορούν μαθηματικά να εμφανίζουν ταχύτητες μεγαλύτερες από το c. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορεί να μεταδοθεί με τον ίδιο τρόπο χρήσιμη πληροφορία ή ενέργεια γρηγορότερα από το φως.
Τι είναι οι ταχύονες;
Οι ταχύονες είναι υποθετικά σωματίδια που έχουν προταθεί σε θεωρητικά μοντέλα ως σωματίδια τα οποία θα κινούνταν πάντοτε γρηγορότερα από το φως.
Η ιδέα δεν σημαίνει ότι ένα συνηθισμένο σωματίδιο θα μπορούσε να επιταχυνθεί μέχρι να γίνει ταχύον. Στο απλό σχετικιστικό μοντέλο, ένα ταχύον θα βρισκόταν εξαρχής στην υπερφωτεινή πλευρά του ορίου και δεν θα μπορούσε να επιβραδυνθεί ώστε να περάσει κάτω από το c.
Ωστόσο, δεν υπάρχει πειραματική απόδειξη ότι τέτοια σωματίδια υπάρχουν ως πραγματικά ελεύθερα σωματίδια. Επιπλέον, η υπερφωτεινή μετάδοση δημιουργεί σοβαρά προβλήματα με την αιτιότητα, δηλαδή με την απαίτηση μια αιτία να προηγείται του αποτελέσματός της.
Η κβαντική διεμπλοκή είναι ταχύτερη από το φως;
Η κβαντική διεμπλοκή είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά φαινόμενα της κβαντικής φυσικής. Δύο ή περισσότερα σωματίδια μπορούν να περιγραφούν από μια κοινή κβαντική κατάσταση, ακόμη και όταν έχουν απομακρυνθεί πολύ μεταξύ τους.
Όταν γίνονται μετρήσεις στα διεμπλεγμένα σωματίδια, τα αποτελέσματα παρουσιάζουν συσχετίσεις που δεν μπορούν να εξηγηθούν από μια απλή κλασική εικόνα ανεξάρτητων αντικειμένων.
Αυτό συχνά περιγράφεται λανθασμένα ως «μήνυμα που ταξιδεύει ακαριαία» από το ένα σωματίδιο στο άλλο. Η κβαντική διεμπλοκή όμως δεν επιτρέπει σε έναν παρατηρητή να επιλέξει το αποτέλεσμα μιας μέτρησης και να στείλει έτσι ελεγχόμενη πληροφορία σε έναν μακρινό παρατηρητή γρηγορότερα από το φως.
Επομένως, όσο παράξενες κι αν είναι οι κβαντικές συσχετίσεις, δεν έχουμε έναν τρόπο υπερφωτεινής επικοινωνίας.
Θα μπορούσε ένα warp drive να παρακάμψει το όριο;
Μία από τις πιο γνωστές θεωρητικές ιδέες για υπερφωτεινό ταξίδι είναι το Alcubierre warp drive. Ο φυσικός Miguel Alcubierre παρουσίασε το 1994 μια μαθηματική λύση των εξισώσεων της γενικής σχετικότητας στην οποία μια περιοχή του χωροχρόνου μπορεί να μετακινηθεί με εξαιρετικά μεγάλο αποτελεσματικό ρυθμό.
Η βασική ιδέα δεν είναι να επιταχύνει το ίδιο το διαστημόπλοιο μέσα στον χώρο πάνω από την ταχύτητα του φωτός. Αντίθετα, θα μεταβαλλόταν ο ίδιος ο χωροχρόνος γύρω του.
- Ο χώρος μπροστά από την περιοχή του σκάφους θα συστελλόταν.
- Ο χώρος πίσω της θα διαστελλόταν.
- Το σκάφος στο εσωτερικό της περιοχής δεν θα χρειαζόταν να ξεπεράσει τοπικά την ταχύτητα του φωτός.
Για έναν μακρινό παρατηρητή, αυτή η παραμόρφωση του χωροχρόνου θα μπορούσε μαθηματικά να επιτρέψει την κάλυψη μιας απόστασης σε χρόνο μικρότερο από αυτόν που θα χρειαζόταν μια ακτίνα φωτός ακολουθώντας τη συνηθισμένη διαδρομή.
Γιατί δεν έχουμε κατασκευάσει ένα warp drive;
Η ύπαρξη μιας μαθηματικής λύσης δεν σημαίνει ότι μπορούμε να την κατασκευάσουμε. Η αρχική λύση Alcubierre απαιτεί περιοχές αρνητικής ενεργειακής πυκνότητας, δηλαδή εξωτικές συνθήκες που δεν γνωρίζουμε πώς θα μπορούσαν να δημιουργηθούν και να ελεγχθούν στις απαιτούμενες ποσότητες.
Έχουν προταθεί διαφορετικές παραλλαγές και τροποποιήσεις των μοντέλων warp, όμως δεν υπάρχει πειραματική απόδειξη ότι ένα λειτουργικό υπερφωτεινό warp drive μπορεί να κατασκευαστεί.

Μπορούμε λοιπόν να ταξιδέψουμε πιο γρήγορα από το φως;
Με βάση την επιβεβαιωμένη φυσική, δεν γνωρίζουμε κανέναν τρόπο με τον οποίο ένα αντικείμενο με μάζα ή ένα ελεγχόμενο μήνυμα μπορεί να κινηθεί τοπικά μέσα στο κενό γρηγορότερα από το φως.
Η διαστολή του σύμπαντος, οι κβαντικές συσχετίσεις και ορισμένα κυματικά φαινόμενα μπορούν να δημιουργήσουν εντυπωσιακές εξαιρέσεις στη συνηθισμένη εικόνα μας, αλλά καμία από αυτές δεν μας προσφέρει σήμερα ένα υπερφωτεινό διαστημόπλοιο ή έναν πομπό που στέλνει μηνύματα πιο γρήγορα από το φως.
Ταχύονες και warp drives παραμένουν σημαντικές θεωρητικές ιδέες επειδή μας βοηθούν να εξετάσουμε τα όρια των νόμων της φυσικής. Μέχρι όμως να υπάρξουν νέα πειραματικά δεδομένα, η ταχύτητα του φωτός εξακολουθεί να αποτελεί το θεμελιώδες όριο για την τοπική μεταφορά ύλης, ενέργειας και πληροφορίας.
Πηγές:












