Υπάρχει κάτι παράξενα καθησυχαστικό στην ιδέα ότι οι πράξεις μας δεν χάνονται απλώς στον χρόνο. Ότι ο τρόπος με τον οποίο φερόμαστε, οι επιλογές που κάνουμε και οι προθέσεις που κρύβονται πίσω από αυτές αφήνουν κάπου ένα αποτύπωμα.
Στη σύγχρονη καθημερινή γλώσσα συχνά ονομάζουμε αυτή την ιδέα «κάρμα» και τη συνοψίζουμε στη φράση «ό,τι δίνεις, παίρνεις». Η πραγματική έννοια, όμως, είναι πιο σύνθετη και ίσως πολύ πιο ενδιαφέρουσα από την εικόνα ενός σύμπαντος που μοιράζει αυτόματα ανταμοιβές και τιμωρίες.
Τι σημαίνει πραγματικά το κάρμα;
Η λέξη «κάρμα» προέρχεται από την αρχαία ινδική σκέψη και η βασική σημασία της συνδέεται με την πράξη. Η έννοια απέκτησε διαφορετικές αποχρώσεις στον Ινδουισμό, τον Βουδισμό, τον Τζαϊνισμό και άλλες φιλοσοφικές και θρησκευτικές παραδόσεις.
Δεν πρόκειται απλώς για την ιδέα ότι «έκανες κάτι κακό και σύντομα κάτι κακό θα σου συμβεί». Σε πολλές από αυτές τις παραδόσεις, το κάρμα συνδέεται με την ηθική σημασία των πράξεων και των προθέσεων και με τις συνέπειές τους σε πολύ ευρύτερο χρονικό ορίζοντα.
Στον Βουδισμό, για παράδειγμα, ιδιαίτερη σημασία έχει η πρόθεση που βρίσκεται πίσω από μια πράξη. Έτσι, το κάρμα δεν είναι ένας αόρατος δικαστής που αποφασίζει ποιος αξίζει τι, αλλά μέρος ενός πολύ ευρύτερου συστήματος σκέψης γύρω από την ανθρώπινη δράση, την ευθύνη και τις συνέπειες.
Είναι το κάρμα μια μορφή κοσμικής δικαιοσύνης;
Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη σύγχρονη παρεξήγηση. Συχνά λέμε «θα τον βρει το κάρμα» όταν κάποιος μας αδικεί, σαν να περιμένουμε μια αόρατη δύναμη να αναλάβει την τιμωρία του.
Η σκέψη αυτή μπορεί να μας ανακουφίζει, ιδιαίτερα όταν έχουμε πληγωθεί. Δεν υπάρχει όμως τρόπος να γνωρίζουμε ότι μια μεταγενέστερη δυσκολία που αντιμετωπίζει κάποιος αποτελεί ανταπόδοση για κάτι που έκανε στο παρελθόν.
Ένας άνθρωπος μπορεί να φερθεί άδικα και αργότερα να αποτύχει επαγγελματικά. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το δεύτερο γεγονός προκλήθηκε από το πρώτο. Μπορεί να υπάρχουν δεκάδες άλλες αιτίες που δεν γνωρίζουμε.
Και ίσως δεν χρειάζεται να αναζητούμε μια τέτοια σύνδεση.
Οι πράξεις μας έχουν συνέπειες χωρίς να χρειάζεται «μαγική» εξήγηση
Υπάρχει μια πιο απλή και πολύ χειροπιαστή πλευρά της ιδέας του κάρμα. Ο τρόπος που συμπεριφερόμαστε επηρεάζει πραγματικά τη ζωή μας, ακόμη κι αν αφήσουμε στην άκρη κάθε μεταφυσική ερμηνεία.
Όταν φερόμαστε με σεβασμό, αυξάνουμε τις πιθανότητες να δημιουργήσουμε σχέσεις εμπιστοσύνης. Όταν εξαπατούμε συστηματικά, μπορεί να καταστρέψουμε τη φήμη μας. Όταν αντιδρούμε πάντα με θυμό, συχνά δημιουργούμε περισσότερες συγκρούσεις γύρω μας.
Οι συνέπειες δεν είναι πάντοτε άμεσες ούτε απόλυτα προβλέψιμες. Υπάρχουν όμως επειδή οι πράξεις μας επηρεάζουν άλλους ανθρώπους και ταυτόχρονα διαμορφώνουν τις δικές μας συνήθειες.
Γιατί θέλουμε τόσο πολύ να πιστεύουμε ότι «όλα επιστρέφουν»;
Όταν κάποιος μας αδικεί, η ιδέα ότι αργά ή γρήγορα «θα πληρώσει» μπορεί να μας βοηθά να αφήσουμε στην άκρη την ανάγκη για εκδίκηση. Μας προσφέρει την αίσθηση ότι δεν χρειάζεται να γίνουμε εμείς οι δικαστές του.
Υπάρχει όμως και μια παγίδα. Αν πιστεύουμε ότι κάθε κακό που συμβαίνει σε έναν άνθρωπο είναι αποτέλεσμα προηγούμενων πράξεών του, μπορεί εύκολα να καταλήξουμε να θεωρούμε ότι ο άνθρωπος που υποφέρει «κάτι θα έκανε για να το αξίζει».
Η πραγματική ζωή δεν λειτουργεί τόσο απλά. Καλοί άνθρωποι αντιμετωπίζουν δυσκολίες χωρίς να έχουν κάνει κάτι για να τις προκαλέσουν, ενώ άνθρωποι που συμπεριφέρονται άσχημα μπορεί να περάσουν μεγάλα χρονικά διαστήματα χωρίς εμφανείς συνέπειες.
Η ανθρώπινη ζωή δεν προσφέρει πάντα τη συμμετρία που θα θέλαμε.
Ίσως το σημαντικότερο δεν είναι τι θα συμβεί στους άλλους
Όταν κάποιος μας πληγώνει, είναι εύκολο να μείνουμε εγκλωβισμένοι στην προσδοκία της δικαίωσης. Να περιμένουμε τη μέρα που θα αποδειχθεί ότι είχαμε δίκιο ή τη στιγμή που ο άλλος θα βιώσει κάτι ανάλογο.
Αυτό όμως μπορεί να μας κρατήσει δεμένους με το ίδιο γεγονός για πολύ περισσότερο απ’ όσο αξίζει.
Ίσως η ουσιαστικότερη πλευρά της ιδέας του κάρμα δεν είναι να περιμένουμε τι θα συμβεί σε εκείνον που μας αδίκησε. Είναι να προσέχουμε τι κάνουμε εμείς μετά την αδικία.
Θα αφήσουμε τον θυμό να καθορίζει τις επόμενες επιλογές μας; Θα μεταφέρουμε την πικρία σε ανθρώπους που δεν μας έφταιξαν; Ή θα επιλέξουμε να συνεχίσουμε χωρίς να αντιγράψουμε τη συμπεριφορά που μας πλήγωσε;
Η καλοσύνη δεν χρειάζεται εγγύηση ανταμοιβής
Ένα χαμόγελο σε έναν άγνωστο μπορεί να του φτιάξει τη διάθεση. Μια πράξη βοήθειας μπορεί να αλλάξει για λίγο τη μέρα κάποιου. Μια συγγνώμη μπορεί να αποτρέψει μια σχέση από το να καταστραφεί.
Τίποτε όμως δεν εγγυάται ότι επειδή κάναμε κάτι καλό θα μας επιστραφεί ακριβώς το ίδιο αργότερα.
Και ίσως αυτή να είναι μια πιο ώριμη μορφή καλοσύνης: να μην κάνουμε το σωστό επειδή περιμένουμε ανταμοιβή. Να το κάνουμε επειδή έχουμε αποφασίσει ποιοι θέλουμε να είμαστε.
Η ευγένεια που προσφέρουμε μόνο επειδή περιμένουμε κάτι πίσω μοιάζει περισσότερο με συναλλαγή. Η καλοσύνη αποκτά διαφορετικό βάρος όταν υπάρχει ακόμη και χωρίς εγγύηση ανταπόδοσης.
Οι επιλογές μας διαμορφώνουν και εμάς τους ίδιους
Κάθε επαναλαμβανόμενη πράξη αφήνει ένα μικρό αποτύπωμα στον χαρακτήρα μας. Όταν συνηθίζουμε να λέμε ψέματα, το επόμενο ψέμα γίνεται ευκολότερο. Όταν συνηθίζουμε να αντιμετωπίζουμε τους άλλους με σεβασμό, αυτή η στάση μπορεί σταδιακά να γίνει κομμάτι της συμπεριφοράς μας.
Με αυτή την έννοια, οι πράξεις πράγματι «επιστρέφουν» σε εμάς, όχι απαραίτητα επειδή κάποια μυστηριώδης δύναμη τις στέλνει πίσω, αλλά επειδή μας αλλάζουν.
Δημιουργούν σχέσεις, ανοίγουν ή κλείνουν δρόμους και καθορίζουν σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε στον κόσμο γύρω μας.
Να συγχωρούμε δεν σημαίνει να δεχόμαστε τα πάντα
Η εγκατάλειψη της εκδίκησης δεν σημαίνει ότι πρέπει να ανεχόμαστε μια άδικη ή κακοποιητική συμπεριφορά. Μπορούμε να συγχωρήσουμε χωρίς να επιστρέψουμε στην ίδια σχέση και μπορούμε να θέσουμε όρια χωρίς να επιδιώκουμε να τιμωρήσουμε κάποιον.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η σωστή αντίδραση δεν είναι να περιμένουμε από το «κάρμα» να λύσει το πρόβλημα. Είναι να προστατεύσουμε τον εαυτό μας, να απομακρυνθούμε, να ζητήσουμε βοήθεια ή να χρησιμοποιήσουμε τα νόμιμα μέσα που έχουμε στη διάθεσή μας.
Το να αφήνουμε πίσω το μίσος και το να υπερασπιζόμαστε τον εαυτό μας μπορούν να συνυπάρχουν.
Ίσως αυτή είναι η πιο χρήσιμη πλευρά του κάρμα
Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν το σύμπαν κρατά λογαριασμό για κάθε πράξη μας ούτε αν κάθε αδικία θα διορθωθεί με τον τρόπο που θα θέλαμε. Μπορούμε όμως να γνωρίζουμε ότι οι επιλογές μας έχουν βάρος.
Επηρεάζουν τους ανθρώπους που βρίσκονται γύρω μας. Επηρεάζουν τις σχέσεις που δημιουργούμε. Και, ίσως περισσότερο απ’ όλα, επηρεάζουν το είδος του ανθρώπου που γινόμαστε μέσα από την επανάληψή τους.
Γι’ αυτό ίσως δεν χρειάζεται να περιμένουμε να «επιστρέψει» τίποτα. Δεν χρειάζεται να είμαστε καλοί επειδή φοβόμαστε μια μελλοντική τιμωρία ούτε επειδή περιμένουμε μια ανταμοιβή.
Αρκεί να αναρωτιόμαστε κάθε τόσο αν οι πράξεις μας δημιουργούν τον κόσμο στον οποίο θα θέλαμε και οι ίδιοι να ζούμε. Και αυτό, είτε το αποκαλέσουμε κάρμα είτε απλώς προσωπική ευθύνη, είναι ένα μάθημα που αξίζει να θυμόμαστε.












