Πριν ένα παιδί μάθει τι σημαίνουν λέξεις όπως σεβασμός, ειλικρίνεια ή υπευθυνότητα, έχει ήδη αρχίσει να τις παρατηρεί στην πράξη. Στον τρόπο που οι μεγάλοι μιλούν μεταξύ τους, ζητούν συγγνώμη, τηρούν μια υπόσχεση ή αντιμετωπίζουν κάποιον που χρειάζεται βοήθεια.
Η οικογένεια είναι συνήθως το πρώτο περιβάλλον όπου αρχίζουν να διαμορφώνονται οι αξίες μας. Όχι όμως επειδή οι γονείς δίνουν συνεχώς συμβουλές. Πολύ συχνά τα παιδιά μαθαίνουν περισσότερο από όσα βλέπουν παρά από όσα ακούν.
Η οικογένεια είναι το πρώτο σχολείο
Από τα πρώτα χρόνια της ζωής, το παιδί προσπαθεί να καταλάβει πώς λειτουργεί ο κόσμος.
Παρατηρεί πώς μιλούν οι άνθρωποι μεταξύ τους, τι συμβαίνει όταν κάποιος κάνει λάθος, πώς αντιμετωπίζονται οι διαφωνίες και ποια συμπεριφορά επιβραβεύεται ή αποδοκιμάζεται.
Έτσι αρχίζουν να δημιουργούνται οι πρώτες αντιλήψεις για έννοιες όπως:
- σεβασμός,
- εμπιστοσύνη,
- δικαιοσύνη,
- ευθύνη,
- συνεργασία,
- φροντίδα.
Δεν πρόκειται όμως για μια διαδικασία στην οποία ο γονιός «γράφει» απλώς τον χαρακτήρα του παιδιού.
Κάθε παιδί έχει τη δική του προσωπικότητα, ιδιοσυγκρασία και τρόπο να αντιλαμβάνεται όσα συμβαίνουν γύρω του.
Οι πράξεις συχνά διδάσκουν περισσότερο από τις συμβουλές
Ένας γονιός μπορεί να λέει καθημερινά στο παιδί του ότι πρέπει να σέβεται τους άλλους.
Αν όμως το παιδί τον βλέπει να φωνάζει, να ταπεινώνει ή να αντιμετωπίζει με περιφρόνηση τους ανθρώπους γύρω του, το μήνυμα γίνεται αντιφατικό.
Το ίδιο συμβαίνει και προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Ένα παιδί που βλέπει έναν ενήλικα να ζητά συγγνώμη όταν κάνει λάθος, να κρατά τον λόγο του ή να προσφέρει βοήθεια χωρίς επίδειξη αποκτά ένα πολύ πιο χειροπιαστό παράδειγμα για το τι σημαίνουν αυτές οι αξίες.
Δεν χρειάζεται κάθε στιγμή να μετατρέπεται σε μάθημα.
Η καθημερινότητα διδάσκει από μόνη της.
Ο τρόπος που αντιμετωπίζουμε τα λάθη έχει σημασία
Ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που μπορεί να μάθει ένα παιδί είναι τι συμβαίνει όταν κάποιος κάνει λάθος.
Αν κάθε λάθος συνοδεύεται από φόβο, ντροπή ή ταπείνωση, το παιδί μπορεί να μάθει να κρύβει τα λάθη του.
Αντίθετα, όταν υπάρχει όριο αλλά και δυνατότητα διόρθωσης, το παιδί μπορεί να μάθει κάτι πολύ διαφορετικό:
«Έκανα κάτι λάθος, αλλά μπορώ να αναλάβω την ευθύνη και να προσπαθήσω ξανά».
Αυτό είναι διαφορετικό από το να μην υπάρχουν κανόνες.
Τα παιδιά χρειάζονται δομή και σαφή όρια, αλλά χρειάζονται επίσης να αισθάνονται ότι μπορούν να κάνουν λάθη χωρίς να χάνουν την αγάπη και την αποδοχή των σημαντικών ανθρώπων της ζωής τους.
Ο σεβασμός δεν μαθαίνεται μέσα από τον φόβο
Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην πειθαρχία και στον φόβο.
Ένα παιδί μπορεί να υπακούει επειδή φοβάται την τιμωρία. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι έχει κατανοήσει γιατί μια συμπεριφορά είναι σωστή ή λάθος.
Η πραγματική εσωτερίκευση αξιών χρειάζεται εξηγήσεις, συνέπεια και ευκαιρίες ώστε το παιδί να αντιλαμβάνεται τις συνέπειες των πράξεών του.
Η υποστήριξη και η κατανόηση μπορούν να συνυπάρχουν με τα όρια.
Η αυτονομία είναι επίσης μια αξία
Η οικογένεια δεν χρειάζεται να αποφασίζει τα πάντα για το παιδί προκειμένου να το καθοδηγεί.
Καθώς μεγαλώνει, χρειάζεται σταδιακά να παίρνει μικρές αποφάσεις, να δοκιμάζει και να αναλαμβάνει ευθύνη για τις επιλογές του.
Έτσι μπορεί να μάθει όχι απλώς να ακολουθεί κανόνες επειδή κάποιος μεγαλύτερος το απαίτησε, αλλά να κατανοεί γιατί επιλέγει μια συγκεκριμένη συμπεριφορά.
Δεν επηρεάζει μόνο η οικογένεια τον χαρακτήρα
Όσο σημαντική κι αν είναι η οικογένεια, δεν αποτελεί το μοναδικό περιβάλλον κοινωνικοποίησης.
Καθώς μεγαλώνει ένα παιδί, επηρεάζεται επίσης από:
- φίλους και συνομηλίκους,
- δασκάλους,
- το σχολείο,
- την ευρύτερη κοινότητα,
- τον πολιτισμό,
- τα μέσα ενημέρωσης και το διαδίκτυο,
- τις προσωπικές εμπειρίες του.
Ιδιαίτερα στην εφηβεία, οι συνομήλικοι αποκτούν μεγαλύτερη σημασία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η οικογενειακή επιρροή εξαφανίζεται. Σημαίνει ότι προστίθενται περισσότεροι άνθρωποι και περισσότερα περιβάλλοντα στη διαμόρφωση του νέου ανθρώπου.
Κάθε οικογένεια είναι διαφορετική
Δεν μεγαλώνουν όλα τα παιδιά σε μια παραδοσιακή οικογένεια με μητέρα και πατέρα.
Κάποια μεγαλώνουν με έναν γονέα, άλλα με παππούδες, θετούς γονείς, συγγενείς ή άλλους σταθερούς φροντιστές.
Αυτό που έχει μεγάλη σημασία δεν είναι απλώς η μορφή της οικογένειας, αλλά η ποιότητα των σχέσεων μέσα σε αυτή.
Η σταθερότητα, η συναισθηματική διαθεσιμότητα, η φροντίδα, τα όρια και η αίσθηση ασφάλειας μπορούν να προέρχονται από διαφορετικές οικογενειακές δομές.
Τι συμβαίνει όταν η οικογένεια δεν είναι ασφαλές μέρος;
Η οικογένεια δεν είναι πάντοτε το ζεστό καταφύγιο που θα θέλαμε να είναι.
Υπάρχουν άνθρωποι που μεγαλώνουν μέσα σε συγκρούσεις, παραμέληση, απόρριψη ή άλλες δύσκολες καταστάσεις.
Δεν χρειάζεται να πούμε ότι αυτές οι εμπειρίες «συνέβησαν για κάποιον λόγο» ή ότι ήταν απαραίτητες για να γίνουν δυνατότεροι.
Οι δύσκολες εμπειρίες μπορούν να αφήσουν πραγματικές πληγές.
Κάποιος μπορεί αργότερα να αναπτύξει ανθεκτικότητα, να επανεξετάσει όσα έζησε και να επιλέξει έναν διαφορετικό τρόπο ζωής. Αυτό όμως είναι δική του κατάκτηση και όχι απόδειξη ότι ο πόνος ήταν απαραίτητος.
Δεν είμαστε καταδικασμένοι να επαναλάβουμε όσα μάθαμε
Το γεγονός ότι μεγαλώσαμε μέσα σε συγκεκριμένες αξίες ή συμπεριφορές δεν σημαίνει ότι πρέπει να τις κουβαλάμε όλες για πάντα.
Ως ενήλικες μπορούμε να αναρωτηθούμε:
- Ποια πράγματα από την οικογένειά μου θέλω να κρατήσω;
- Ποια θέλω να αλλάξω;
- Ποιες συμπεριφορές θεωρούσα κάποτε φυσιολογικές αλλά σήμερα βλέπω διαφορετικά;
- Τι θέλω να μεταφέρω στην επόμενη γενιά;
Οι αξίες δεν παγώνουν στην παιδική ηλικία.
Μπορούν να εξελίσσονται μαζί μας.
Τα παιδιά παρατηρούν πώς φερόμαστε και στον εαυτό μας
Δεν μαθαίνουν μόνο από τον τρόπο που φερόμαστε στους άλλους.
Παρατηρούν και τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τον ίδιο μας τον εαυτό.
Ένας γονιός που δεν ξεκουράζεται ποτέ αλλά λέει στο παιδί του ότι πρέπει να φροντίζει τον εαυτό του στέλνει δύο διαφορετικά μηνύματα.
Το ίδιο ισχύει όταν μιλάμε συνεχώς υποτιμητικά για το σώμα μας, την εμφάνισή μας ή τις δυνατότητές μας.
Ο αυτοσεβασμός διδάσκεται κι αυτός περισσότερο με το παράδειγμα παρά με μια συμβουλή.
Η καλοσύνη δεν σημαίνει να μην υπάρχουν όρια
Είναι σημαντικό τα παιδιά να μαθαίνουν να βοηθούν και να νοιάζονται.
Εξίσου σημαντικό όμως είναι να καταλαβαίνουν ότι μπορούν να λένε «όχι», να προστατεύουν τα προσωπικά τους όρια και να μην ανέχονται κακή συμπεριφορά στο όνομα της καλοσύνης.
Ο σεβασμός προς τους άλλους και ο σεβασμός προς τον εαυτό δεν είναι αντίθετες αξίες.
Πώς διδάσκεται η υπευθυνότητα;
Όχι μόνο με το να λέμε σε ένα παιδί ότι «πρέπει να είναι υπεύθυνο».
Μπορεί να διδαχθεί μέσα από μικρές καθημερινές εμπειρίες:
- να αναλαμβάνει εργασίες κατάλληλες για την ηλικία του,
- να αντιμετωπίζει λογικές συνέπειες των επιλογών του,
- να κρατά μικρές υποσχέσεις,
- να διορθώνει όσο μπορεί ένα λάθος που έκανε.
Έτσι η υπευθυνότητα γίνεται εμπειρία και όχι απλώς λέξη.
Οι γονείς δεν χρειάζεται να είναι τέλειοι
Κανένας γονιός δεν μπορεί να αντιδρά πάντα σωστά.
Θα υπάρξουν στιγμές κούρασης, θυμού και λάθος αποφάσεων.
Το παιδί δεν χρειάζεται να βλέπει έναν αλάνθαστο άνθρωπο.
Μπορεί να μάθει κάτι εξαιρετικά σημαντικό βλέποντας έναν ενήλικα να λέει:
«Έκανα λάθος. Δεν έπρεπε να σου μιλήσω έτσι. Συγγνώμη».
Ακόμη και αυτή η στιγμή αποτελεί μάθημα για την ευθύνη και τον σεβασμό.
Όταν δημιουργούμε τη δική μας οικογένεια
Για πολλούς ανθρώπους έρχεται κάποια στιγμή που βρίσκονται στην άλλη πλευρά.
Γίνονται οι ίδιοι γονείς ή αναλαμβάνουν έναν σημαντικό ρόλο στη ζωή ενός παιδιού.
Τότε αρκετές συμπεριφορές που θεωρούσαν αυτονόητες αρχίζουν να επανεξετάζονται.
«Θέλω να κάνω αυτό που έκαναν οι δικοί μου γονείς;»
«Τι θα ήθελα να κάνω διαφορετικά;»
«Πώς θέλω να με θυμάται αυτό το παιδί;»
Οι ερωτήσεις αυτές έχουν μεγαλύτερη αξία από την προσπάθεια να γίνουμε τέλειοι.
Οι αξίες φαίνονται περισσότερο όταν τα πράγματα δυσκολεύουν
Είναι εύκολο να μιλάμε για σεβασμό όταν όλοι συμφωνούν.
Η πραγματική δοκιμασία έρχεται στη διαφωνία.
Είναι εύκολο να μιλάμε για ειλικρίνεια όταν η αλήθεια δεν μας κοστίζει.
Η αξία της φαίνεται όταν η αλήθεια είναι δύσκολη.
Και είναι εύκολο να μιλάμε για καλοσύνη όταν είμαστε ήρεμοι.
Τα παιδιά όμως παρατηρούν περισσότερο τι κάνουμε όταν είμαστε κουρασμένοι, θυμωμένοι ή πιεσμένοι.
Ίσως αυτή να είναι η πραγματική κληρονομιά μιας οικογένειας
Δεν είναι μόνο ένα σπίτι, χρήματα ή αντικείμενα.
Είναι και οι μικρές καθημερινές συμπεριφορές που ένας άνθρωπος παίρνει μαζί του όταν μεγαλώσει.
Ο τρόπος που ζητά συγγνώμη.
Ο τρόπος που αντιμετωπίζει έναν πιο αδύναμο άνθρωπο.
Ο τρόπος που διαφωνεί χωρίς να ταπεινώνει.
Ο τρόπος που κρατά μια υπόσχεση όταν κανείς δεν τον ελέγχει.
Η οικογένεια δεν καθορίζει απόλυτα ποιοι θα γίνουμε.
Είναι όμως συχνά το πρώτο μέρος όπου αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε ποιοι άνθρωποι θέλουμε —ή δεν θέλουμε— να γίνουμε.
Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο μάθημα: οι αξίες δεν κληρονομούνται απλώς. Καλλιεργούνται, αμφισβητούνται, αλλάζουν και τελικά επιλέγονται ξανά από κάθε γενιά.
Πηγές:
