Πόσες φορές έχουμε πει στον εαυτό μας «αν αποκτήσω αυτό, θα είμαι επιτέλους ικανοποιημένος»; Μπορεί να είναι μια καλύτερη δουλειά, περισσότερα χρήματα, ένα καινούργιο σπίτι ή κάτι πολύ μικρότερο. Το αποκτούμε, χαιρόμαστε και ύστερα από λίγο αρχίζουμε να κοιτάζουμε τον επόμενο στόχο.
Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είμαστε αχάριστοι ή αχόρταγοι. Υπάρχει ένας γνωστός ψυχολογικός μηχανισμός που βοηθά να εξηγηθεί αυτή η συμπεριφορά: συνηθίζουμε ακόμη και τις θετικές αλλαγές της ζωής μας πολύ πιο γρήγορα απ’ όσο περιμένουμε.
Γιατί αυτό που κάποτε ονειρευόμασταν γίνεται γρήγορα «φυσιολογικό»;
Στην ψυχολογία υπάρχει η έννοια της ηδονικής προσαρμογής.
Με απλά λόγια, όταν συμβαίνει κάτι θετικό στη ζωή μας, η χαρά μπορεί αρχικά να είναι έντονη. Με τον χρόνο όμως το καινούργιο γίνεται γνώριμο.
Το σπίτι που κάποτε μας εντυπωσίαζε γίνεται απλώς το σπίτι μας.
Η αύξηση που περιμέναμε για μήνες γίνεται μέρος του συνηθισμένου εισοδήματος.
Ένα καινούργιο κινητό που τις πρώτες ημέρες εξερευνούσαμε συνεχώς, λίγους μήνες αργότερα γίνεται ένα καθημερινό αντικείμενο.
Η έρευνα έχει δείξει ότι η ευχαρίστηση από μια θετική αλλαγή συχνά μειώνεται καθώς τη συνηθίζουμε.
Αυτό δεν σημαίνει ότι επιστρέφουμε πάντα εκεί που ήμασταν
Η ιδέα της ηδονικής προσαρμογής έχει συχνά παρουσιαστεί υπερβολικά απλοϊκά: ό,τι κι αν συμβεί, λέγεται, τελικά επιστρέφουμε στο ίδιο επίπεδο ευτυχίας.
Τα δεδομένα δείχνουν ότι τα πράγματα είναι πιο σύνθετα.
Οι άνθρωποι διαφέρουν μεταξύ τους και δεν προσαρμόζονται στον ίδιο βαθμό σε κάθε γεγονός. Ορισμένες αλλαγές μπορούν να έχουν μακροχρόνια επίδραση στην ευημερία, θετική ή αρνητική.
Άρα δεν υπάρχει ένας «διακόπτης» που επαναφέρει όλους τους ανθρώπους αυτόματα στην ίδια κατάσταση.
Γιατί τότε εμφανίζεται συνεχώς ένας επόμενος στόχος;
Η ικανότητά μας να συνηθίζουμε έχει και μια χρήσιμη πλευρά.
Αν μια επιτυχία μας ικανοποιούσε απόλυτα για πάντα, ίσως να είχαμε λιγότερα κίνητρα να μάθουμε, να δημιουργήσουμε και να εξελιχθούμε.
Η επιθυμία για το επόμενο βήμα μπορεί να γίνει:
- κίνητρο για μάθηση,
- κίνητρο για δημιουργία,
- κίνητρο για επαγγελματική εξέλιξη,
- κίνητρο για μια καλύτερη ζωή.
Το πρόβλημα δεν βρίσκεται λοιπόν στο ότι θέλουμε κάτι περισσότερο.
Αρχίζει όταν το «επόμενο» γίνεται τόσο σημαντικό ώστε δεν μπορούμε ποτέ να χαρούμε το «τώρα».
Το «θα είμαι ευτυχισμένος όταν…»
Υπάρχει μια παγίδα που εμφανίζεται εύκολα στην καθημερινότητα:
«Θα είμαι καλά όταν πάρω προαγωγή».
Μετά έρχεται η προαγωγή.
Και η σκέψη γίνεται:
«Θα είμαι καλά όταν παίρνω περισσότερα χρήματα».
Ύστερα:
«Όταν αποκτήσω μεγαλύτερο σπίτι».
Και λίγο αργότερα υπάρχει ξανά κάτι άλλο.
Έτσι η ικανοποίηση μεταφέρεται συνεχώς στο μέλλον.
Δεν είναι κακό να έχεις φιλοδοξίες
Το αντίθετο της αχορταγίας δεν είναι να σταματήσουμε να θέλουμε πράγματα.
Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι ευγνώμων για όσα έχει και ταυτόχρονα να θέλει να προχωρήσει.
Μπορεί να αγαπά τη δουλειά του και να επιδιώκει μια καλύτερη θέση.
Μπορεί να είναι ικανοποιημένος με τη ζωή του και ταυτόχρονα να έχει στόχους.
Η ευγνωμοσύνη και η φιλοδοξία δεν είναι αντίθετες έννοιες.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αξία μας εξαρτάται από το «περισσότερο»
Υπάρχει όμως μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο «θα ήθελα να πετύχω κάτι ακόμη» και στο «δεν αξίζω αν δεν το πετύχω».
Όταν η αυτοεκτίμηση εξαρτάται αποκλειστικά από χρήματα, τίτλους, αντικείμενα ή αναγνώριση, ο επόμενος στόχος αποκτά τεράστιο βάρος.
Και ακόμη κι όταν επιτευχθεί, σύντομα εμφανίζεται ένας καινούργιος τρόπος να συγκριθούμε με κάποιον άλλο.
Η σύγκριση μπορεί να μετακινεί συνεχώς τον πήχη
Πολλές φορές δεν αξιολογούμε αυτό που έχουμε μόνο με βάση τις πραγματικές μας ανάγκες.
Το συγκρίνουμε με όσα έχουν οι άλλοι.
Ένας μισθός μπορεί να μας φαίνεται ικανοποιητικός μέχρι να μάθουμε ότι ένας γνωστός κερδίζει περισσότερα.
Ένα σπίτι μπορεί να μας φαίνεται υπέροχο μέχρι να δούμε ένα μεγαλύτερο.
Ένα ταξίδι μπορεί να μας είχε γεμίσει χαρά μέχρι να δούμε στα social media κάποιον που έκανε κάτι πιο εντυπωσιακό.
Η κοινωνική σύγκριση μπορεί έτσι να μετατρέπει το «έχω αρκετά» σε «μου λείπει κάτι» μέσα σε λίγα λεπτά.
Τα social media μπορούν να κάνουν τη σύγκριση πολύ πιο εύκολη
Για πρώτη φορά στην ιστορία μπορούμε μέσα σε λίγα λεπτά να συγκρίνουμε τη ζωή μας με εκατοντάδες ανθρώπους.
Το πρόβλημα είναι ότι συνήθως δεν συγκρίνουμε ολόκληρη τη ζωή μας με ολόκληρη τη δική τους.
Συγκρίνουμε την καθημερινότητά μας με επιλεγμένες στιγμές της δικής τους.
Βλέπουμε το ταξίδι, όχι το άγχος.
Το καινούργιο σπίτι, όχι το δάνειο.
Την επαγγελματική επιτυχία, όχι τις αποτυχίες που προηγήθηκαν.
Αυτό μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι όλοι οι άλλοι έχουν κάτι που λείπει από εμάς.
Πότε το «θέλω περισσότερα» γίνεται πρόβλημα;
Η επιθυμία από μόνη της δεν είναι πρόβλημα.
Αξίζει όμως να την εξετάσουμε όταν:
- καμία επιτυχία δεν φαίνεται να μας ικανοποιεί ούτε για λίγο,
- συγκρίνουμε διαρκώς τον εαυτό μας με τους άλλους,
- αγοράζουμε πράγματα για να αλλάξουμε προσωρινά τη διάθεσή μας,
- θυσιάζουμε σημαντικές σχέσεις ή την υγεία μας για τον επόμενο στόχο,
- πιστεύουμε ότι η αξία μας εξαρτάται από το τι έχουμε.
Η ευγνωμοσύνη βοηθά, αλλά δεν είναι μαγικό αντίδοτο
Τα τελευταία χρόνια η ευγνωμοσύνη έχει γίνει ιδιαίτερα δημοφιλής στην ψυχολογία της ευημερίας.
Υπάρχουν πράγματι ερευνητικά δεδομένα που δείχνουν ότι πρακτικές ευγνωμοσύνης μπορούν να συνδεθούν με μικρή βελτίωση της ψυχολογικής ευημερίας και της θετικής διάθεσης.
Δεν σημαίνει όμως ότι αρκεί να γράψουμε κάθε βράδυ τρία πράγματα για τα οποία είμαστε ευγνώμονες και όλα τα προβλήματα εξαφανίζονται.
Η επίδραση φαίνεται να είναι σχετικά μικρή και διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Η ουσία της ευγνωμοσύνης είναι να παρατηρούμε ξανά
Ένα από τα προβλήματα της προσαρμογής είναι ότι σταματάμε να παρατηρούμε πράγματα που κάποτε μας έδιναν χαρά.
Η ευγνωμοσύνη μπορεί να λειτουργήσει σαν υπενθύμιση.
Να μας κάνει να κοιτάξουμε ξανά αυτό που έχει γίνει τόσο συνηθισμένο ώστε πλέον δεν το βλέπουμε.
Έναν άνθρωπο που είναι σταθερά δίπλα μας.
Ένα σπίτι στο οποίο αισθανόμαστε ασφαλείς.
Ένα σώμα που μας επιτρέπει να κινούμαστε.
Μια ήσυχη ημέρα χωρίς κάτι δυσάρεστο.
Πολλά από αυτά γίνονται ορατά μόνο όταν κινδυνεύουμε να τα χάσουμε.
Δεν χρειάζεται όμως να είμαστε ευγνώμονες για τα πάντα
Η ευγνωμοσύνη δεν σημαίνει ότι πρέπει να αποδεχόμαστε μια κατάσταση που μας κάνει κακό.
Δεν χρειάζεται να είμαστε «ευγνώμονες» για μια κακή σχέση, μια άδικη δουλειά ή συνθήκες που μπορούμε και θέλουμε να αλλάξουμε.
Μπορούμε να εκτιμάμε όσα έχουμε και ταυτόχρονα να επιδιώκουμε κάτι καλύτερο.
Τι έλεγαν οι Στωικοί;
Οι Στωικοί φιλόσοφοι ασχολήθηκαν έντονα με την επιθυμία, τον έλεγχο και την ανθρώπινη ικανοποίηση.
Στη σκέψη του Επίκτητου, σημαντική θέση έχει η διάκριση ανάμεσα σε όσα βρίσκονται υπό τον έλεγχό μας και σε όσα δεν βρίσκονται.
Η εσωτερική γαλήνη, σύμφωνα με αυτή την παράδοση, δεν μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από εξωτερικά αγαθά και γεγονότα που δεν ελέγχουμε πλήρως.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να απορρίψουμε την πρόοδο ή τα υλικά αγαθά.
Σημαίνει ότι είναι επικίνδυνο να στηρίζουμε ολόκληρη την αίσθηση της αξίας και της ευτυχίας μας πάνω τους.
Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην απόλαυση και στο νόημα
Η ψυχολογία συχνά διακρίνει δύο πλευρές της ευημερίας.
Η μία αφορά την ευχαρίστηση, τις θετικές εμπειρίες και την αποφυγή του πόνου.
Η άλλη αφορά περισσότερο το νόημα, την προσωπική εξέλιξη, τις σχέσεις και την αίσθηση ότι η ζωή έχει κατεύθυνση.
Δεν χρειάζεται να επιλέξουμε μόνο τη μία.
Αλλά αν κυνηγάμε αποκλειστικά την επόμενη ευχάριστη εμπειρία, είναι πολύ εύκολο να βρεθούμε ξανά στο ίδιο σημείο μόλις τη συνηθίσουμε.
Πώς μπορούμε να χαρούμε περισσότερο αυτό που ήδη έχουμε;
Δεν υπάρχει κάποια τεχνική που να λειτουργεί για όλους, αλλά μερικές απλές ερωτήσεις μπορούν να αλλάξουν λίγο την οπτική μας:
- Τι θεωρώ σήμερα δεδομένο που κάποτε επιθυμούσα πολύ;
- Τι έχω στη ζωή μου που θα μου έλειπε πραγματικά αν εξαφανιζόταν αύριο;
- Ο επόμενος στόχος μου είναι πραγματικά δικός μου ή προέκυψε από σύγκριση;
- Τι πιστεύω ότι θα μου προσφέρει το πράγμα που κυνηγώ;
- Υπάρχει άλλος τρόπος να αποκτήσω αυτό το συναίσθημα χωρίς να περιμένω την επόμενη επιτυχία;
Να θέλεις, αλλά να μη χάνεις το παρόν
Δεν υπάρχει τίποτα κακό στο να θέλουμε περισσότερα.
Η ανθρώπινη πρόοδος βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στην περιέργεια, στην επιθυμία για βελτίωση και στην ανάγκη να ξεπεράσουμε όρια.
Αλλά υπάρχει μια λεπτή διαφορά ανάμεσα στο να έχουμε στόχους και στο να αναβάλλουμε συνεχώς τη ζωή μέχρι να τους πετύχουμε.
Μπορούμε να πούμε:
«Είμαι ευγνώμων γι’ αυτό που έχω και ταυτόχρονα θέλω να προχωρήσω».
Οι δύο σκέψεις μπορούν να υπάρχουν μαζί.
Ίσως το «αρκετά» δεν σημαίνει να σταματήσεις
Το «μου αρκούν όσα έχω» δεν χρειάζεται να σημαίνει ότι εγκαταλείπουμε κάθε φιλοδοξία.
Μπορεί απλώς να σημαίνει:
«Δεν χρειάζομαι το επόμενο πράγμα για να επιτρέψω στον εαυτό μου να αισθανθεί καλά σήμερα».
Μπορούμε να θέλουμε ένα καλύτερο αύριο χωρίς να θεωρούμε ανεπαρκές το σήμερα.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η πραγματική ισορροπία ανάμεσα στο «έχω» και στο «θέλω».
Όχι να σταματήσουμε να επιθυμούμε.
Αλλά να μην αφήσουμε την επόμενη επιθυμία να μας κάνει να ξεχάσουμε ότι αρκετά από όσα έχουμε σήμερα ήταν κάποτε ακριβώς αυτά που ονειρευόμασταν.
