Γιατί άνθρωποι και ζώα δεν παθαίνουν πάντα τις ίδιες ασθένειες

Γιατί οι άνθρωποι εμφανίζουν ορισμένες ασθένειες που είναι σπάνιες σε άλλα ζώα; Και πώς γίνεται δύο είδη με πολλές γενετικές ομοιότητες, όπως ο άνθρωπος και ο χιμπαντζής, να παρουσιάζουν τόσο διαφορετικά προβλήματα υγείας; Η απάντηση βρίσκεται σε μια συναρπαστική πλευρά της ανθρώπινης εξέλιξης.

Η επιστήμη έχει εντοπίσει σημαντικές διαφορές στον τρόπο με τον οποίο άνθρωποι και ζώα αρρωσταίνουν. Ορισμένες παθήσεις είναι πολύ συχνότερες σε εμάς, άλλες εξελίσσονται διαφορετικά, ενώ συγκεκριμένα μικρόβια προσβάλλουν μόνο ορισμένα είδη. Πίσω από αυτές τις διαφορές κρύβονται η γενετική, η ανατομία, ο τρόπος ζωής και εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης.

Γιατί ο άνθρωπος είναι πιο ευάλωτος σε ορισμένες ασθένειες;

Ο άνθρωπος μοιράζεται πολλές βασικές λειτουργίες του οργανισμού του με τα υπόλοιπα θηλαστικά. Έχουμε όργανα, κύτταρα και βιολογικούς μηχανισμούς με κοινή εξελικτική προέλευση. Γι’ αυτό και αρκετές ασθένειες, όπως ο καρκίνος, ο διαβήτης και η αρθρίτιδα, εμφανίζονται τόσο σε ανθρώπους όσο και σε άλλα ζώα.

Ωστόσο, κάθε είδος έχει ακολουθήσει διαφορετική εξελικτική πορεία. Αλλαγές στα γονίδια, στην ανατομία, στο ανοσοποιητικό σύστημα και στον τρόπο ζωής μπορούν να επηρεάσουν την πιθανότητα εμφάνισης μιας πάθησης. Έτσι, μια ασθένεια μπορεί να είναι ιδιαίτερα συχνή στον άνθρωπο, αλλά πολύ πιο σπάνια στους στενούς εξελικτικούς συγγενείς του.

Η όρθια στάση μάς έδωσε πλεονεκτήματα αλλά και προβλήματα

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά γνωρίσματα της ανθρώπινης εξέλιξης είναι η συστηματική βάδιση στα δύο πόδια. Η όρθια στάση επέτρεψε στους προγόνους μας να χρησιμοποιούν διαφορετικά τα χέρια τους και να μετακινούνται με έναν ιδιαίτερο τρόπο. Ταυτόχρονα, όμως, άλλαξε σημαντικά τις μηχανικές απαιτήσεις που δέχονται η σπονδυλική στήλη, η λεκάνη και τα κάτω άκρα.

Ορισμένα προβλήματα, όπως οι πόνοι στη μέση και συγκεκριμένες παθήσεις των αρθρώσεων, συνδέονται με τη μηχανική καταπόνηση του ανθρώπινου σώματος. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα τετράποδα ζώα δεν εμφανίζουν αρθρίτιδα ή παθήσεις της σπονδυλικής στήλης. Οι διαφορές βρίσκονται κυρίως στις αιτίες, στη συχνότητα και στον τρόπο με τον οποίο επιβαρύνονται οι ανατομικές δομές.

Γιατί η νόσος Αλτσχάιμερ είναι τόσο διαφορετική στους ανθρώπους;

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες διαφορές αφορά τη γήρανση του εγκεφάλου. Η νόσος Αλτσχάιμερ αποτελεί σημαντική αιτία άνοιας στους ανθρώπους, ιδιαίτερα στις μεγαλύτερες ηλικίες. Στον εγκέφαλο εμφανίζονται χαρακτηριστικές παθολογικές αλλαγές που συνδέονται με πρωτεΐνες όπως το β-αμυλοειδές και η tau.

Σε ηλικιωμένους χιμπαντζήδες και άλλα πρωτεύοντα έχουν παρατηρηθεί ορισμένες παρόμοιες αλλοιώσεις. Ωστόσο, η πλήρης εικόνα της ανθρώπινης νόσου Αλτσχάιμερ, με τη χαρακτηριστική προοδευτική άνοια, φαίνεται να είναι πολύ σπανιότερη στους μεγάλους πιθήκους. Οι επιστήμονες ερευνούν γιατί υπάρχουν αυτές οι διαφορές, εξετάζοντας παράγοντες όπως η βιολογία του εγκεφάλου και η γήρανση.

Η διατροφή και ο τρόπος ζωής επηρεάζουν τον κίνδυνο ασθενειών

Η καθημερινότητα του σύγχρονου ανθρώπου διαφέρει σημαντικά από εκείνη των προγόνων του. Η εύκολη πρόσβαση σε ενεργειακά πυκνά τρόφιμα, η περιορισμένη σωματική δραστηριότητα και οι πολλές ώρες καθιστικής ζωής μπορούν να συμβάλουν στην εμφάνιση παχυσαρκίας, διαβήτη τύπου 2 και καρδιαγγειακών προβλημάτων.

Αυτές όμως δεν είναι αποκλειστικά ανθρώπινες παθήσεις. Παχυσαρκία και διαβήτης εμφανίζονται, για παράδειγμα, και σε κατοικίδια ζώα. Επιπλέον, πολλές καρδιαγγειακές και μεταβολικές διαταραχές έχουν σύνθετες αιτίες, στις οποίες συμμετέχουν η κληρονομικότητα, η ηλικία και άλλοι βιολογικοί παράγοντες, πέρα από τη διατροφή και την άσκηση.

Μπορεί το χρόνιο άγχος να επηρεάσει την υγεία μας;

Το ανθρώπινο σώμα διαθέτει μηχανισμούς που το βοηθούν να ανταποκρίνεται σε καταστάσεις πίεσης. Όταν βιώνουμε στρες, ενεργοποιούνται νευρικές και ορμονικές αντιδράσεις που μας προετοιμάζουν να αντιμετωπίσουμε μια δύσκολη κατάσταση. Αυτή η διαδικασία είναι φυσιολογική και υπάρχει με διαφορετικές μορφές και σε πολλά άλλα ζώα.

Το πρόβλημα μπορεί να εμφανιστεί όταν η επιβάρυνση είναι έντονη και παρατεταμένη. Το χρόνιο στρες σχετίζεται με διαταραχές του ύπνου, ψυχολογική δυσφορία και αυξημένο κίνδυνο ορισμένων προβλημάτων υγείας. Ωστόσο, δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος με άγχος θα εμφανίσει κάποια συγκεκριμένη ασθένεια, ούτε ότι το στρες αποτελεί τη μοναδική αιτία σοβαρών παθήσεων.

Γιατί ορισμένοι ιοί προσβάλλουν μόνο συγκεκριμένα είδη;

Οι μικροοργανισμοί δεν μπορούν όλοι να μολύνουν οποιοδήποτε ζώο. Πολλοί ιοί χρειάζονται συγκεκριμένες πρωτεΐνες στην επιφάνεια των κυττάρων για να εισέλθουν και να πολλαπλασιαστούν. Αν ένας οργανισμός δεν διαθέτει τις κατάλληλες κυτταρικές συνθήκες, μπορεί να μην είναι ευάλωτος στον συγκεκριμένο ιό.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ιλαρά, η οποία στη φύση μεταδίδεται κυρίως μεταξύ ανθρώπων. Αντίθετα, η γρίπη δεν αποτελεί αποκλειστικά ανθρώπινη λοίμωξη. Υπάρχουν διαφορετικοί ιοί γρίπης που προσβάλλουν πτηνά, χοίρους και άλλα θηλαστικά, ενώ ορισμένοι μπορούν περιστασιακά να περάσουν από τα ζώα στον άνθρωπο.

Η σχέση ανθρώπων και ζώων με τις λοιμώξεις είναι επομένως πολύπλοκη. Ορισμένα παθογόνα έχουν προσαρμοστεί κυρίως σε έναν ξενιστή, ενώ άλλα μπορούν να μολύνουν περισσότερα είδη. Η μελέτη αυτών των διαφορών βοηθά τους επιστήμονες να κατανοήσουν καλύτερα την εμφάνιση και τη μετάδοση νέων λοιμώξεων.

Πώς επηρεάζουν τα γονίδια την εμφάνιση ασθενειών;

Η ανθρώπινη εξελικτική ιστορία έχει αφήσει το αποτύπωμά της στο DNA μας. Ορισμένες γενετικές παραλλαγές μπορούν να προσφέρουν πλεονεκτήματα σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα, αλλά ταυτόχρονα να συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο για άλλες παθήσεις. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που οι επιστήμονες μελετούν στο πλαίσιο της εξελικτικής ιατρικής.

Ένα γνωστό παράδειγμα είναι ορισμένες παραλλαγές του γονιδίου της αιμοσφαιρίνης. Η παρουσία ενός συγκεκριμένου αντιγράφου της παραλλαγής HbS μπορεί να προσφέρει μερική προστασία από τη σοβαρή ελονοσία, ενώ η κληρονόμηση δύο αντιγράφων μπορεί να προκαλέσει δρεπανοκυτταρική νόσο. Αυτό δείχνει ότι μια γενετική αλλαγή μπορεί να έχει διαφορετικές συνέπειες ανάλογα με το γενετικό και περιβαλλοντικό πλαίσιο.

Η μεγαλύτερη διάρκεια ζωής αλλάζει τις ασθένειες που εμφανίζουμε

Η ηλικία αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου για πολλές χρόνιες παθήσεις. Καθώς μεγαλώνουμε, αυξάνεται η πιθανότητα εμφάνισης ορισμένων μορφών καρκίνου, καρδιαγγειακών νοσημάτων και εκφυλιστικών αλλαγών. Ο άνθρωπος έχει ιδιαίτερα μεγάλη διάρκεια ζωής σε σύγκριση με πολλά άλλα θηλαστικά, γεγονός που επηρεάζει και τα προβλήματα υγείας που παρατηρούνται συχνότερα.

Ωστόσο, η γήρανση δεν είναι αποκλειστικά ανθρώπινη διαδικασία. Και άλλα ζώα εμφανίζουν καρκίνο, απώλεια μυϊκής μάζας και φθορά των αρθρώσεων καθώς μεγαλώνουν. Η διαφορά βρίσκεται στη διάρκεια ζωής, στη συχνότητα των παθήσεων και στους ιδιαίτερους βιολογικούς μηχανισμούς κάθε είδους.

Πώς επηρεάζουν οι πόλεις και η τεχνολογία την υγεία μας;

Οι ανθρώπινες κοινωνίες έχουν δημιουργήσει περιβάλλοντα που διαφέρουν σημαντικά από εκείνα στα οποία εξελίχθηκαν οι πρόγονοί μας. Η ατμοσφαιρική ρύπανση, η περιορισμένη σωματική δραστηριότητα και η έκθεση σε διάφορους περιβαλλοντικούς παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν την υγεία. Για παράδειγμα, η ατμοσφαιρική ρύπανση αποτελεί αναγνωρισμένο παράγοντα κινδύνου για αναπνευστικά και καρδιαγγειακά νοσήματα.

Η τεχνολογία έχει επίσης αλλάξει τις καθημερινές μας συνήθειες. Η πολύωρη χρήση υπολογιστών και κινητών μπορεί να συνδέεται με μυοσκελετική δυσφορία ή κόπωση των ματιών, ιδιαίτερα όταν δεν γίνονται διαλείμματα και η εργονομία είναι ανεπαρκής. Αυτά όμως δεν αποτελούν απαραίτητα νέες ή αποκλειστικά ανθρώπινες ασθένειες, αλλά προβλήματα που μπορεί να επιδεινώνονται από συγκεκριμένες συνήθειες.

Γιατί είναι δύσκολο να πούμε ότι μια ασθένεια υπάρχει μόνο στον άνθρωπο;

Για να χαρακτηριστεί μια πάθηση αποκλειστικά ανθρώπινη, οι επιστήμονες πρέπει να έχουν επαρκείς πληροφορίες και για τα υπόλοιπα είδη. Αυτό δεν είναι πάντα εύκολο. Πολλά άγρια ζώα δεν παρακολουθούνται ιατρικά σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους, ενώ ορισμένες παθήσεις μπορεί να είναι δύσκολο να αναγνωριστούν χωρίς εξειδικευμένες εξετάσεις.

Επιπλέον, δύο είδη μπορεί να εμφανίζουν παρόμοιες βιολογικές αλλοιώσεις χωρίς να παρουσιάζουν ακριβώς την ίδια κλινική εικόνα. Γι’ αυτό οι επιστήμονες προτιμούν συχνά να εξετάζουν ποιες ασθένειες είναι συχνότερες, σπανιότερες ή διαφορετικές στον άνθρωπο σε σύγκριση με άλλα πρωτεύοντα, αντί να τις χαρακτηρίζουν απόλυτα ανθρώπινες.

Τι μας διδάσκουν αυτές οι διαφορές για την υγεία μας;

Η σύγκριση του ανθρώπου με άλλα ζώα αποτελεί πολύτιμο εργαλείο για την ιατρική έρευνα. Μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση του γιατί εμφανίζονται συγκεκριμένες παθήσεις, πώς επηρεάζουν τα γονίδια τον οργανισμό και ποιοι βιολογικοί μηχανισμοί προστατεύουν ορισμένα είδη από συγκεκριμένες μορφές ασθενειών.

Για την καθημερινότητά μας, η πρόληψη εξακολουθεί να έχει μεγάλη σημασία. Η ισορροπημένη διατροφή, η σωματική δραστηριότητα, ο επαρκής ύπνος, η αποφυγή του καπνίσματος και η κατάλληλη προληπτική ιατρική φροντίδα μπορούν να περιορίσουν τον κίνδυνο αρκετών νοσημάτων. Δεν μπορούν όμως να αποτρέψουν κάθε ασθένεια, καθώς σημαντικό ρόλο παίζουν και παράγοντες που δεν ελέγχουμε.

Το ανθρώπινο σώμα είναι αποτέλεσμα μιας μακράς εξελικτικής διαδρομής. Οι ίδιες αλλαγές που μας επέτρεψαν να περπατάμε όρθιοι, να αναπτύξουμε σύνθετες κοινωνίες και να προσαρμοστούμε σε διαφορετικά περιβάλλοντα συνδέονται και με ορισμένες από τις ευπάθειές μας. Το πιο ενδιαφέρον δεν είναι ότι τα ζώα δεν αρρωσταίνουν όπως εμείς, αλλά ότι η εξέλιξη έχει διαμορφώσει διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους κάθε είδος αντιμετωπίζει τις ασθένειες.

Επιστημονικές πηγές: