Καταλαβαίνουν οι σκύλοι πότε είμαστε στεναχωρημένοι; Τι δείχνουν οι επιστημονικές μελέτες

Έχετε παρατηρήσει τον σκύλο σας να πλησιάζει όταν είστε στεναχωρημένοι; Ίσως να κάθεται δίπλα σας, να ακουμπά το κεφάλι του στα πόδια σας ή να σας παρακολουθεί πιο προσεκτικά όταν κλαίτε. Είναι στιγμές που δημιουργούν την εντύπωση ότι ο τετράποδος φίλος σας αντιλαμβάνεται πως κάτι έχει αλλάξει στη διάθεσή σας.

Η επιστήμη έχει εξετάσει αυτή τη συμπεριφορά μέσα από πειράματα που μελετούν πώς οι σκύλοι ανταποκρίνονται στις ανθρώπινες εκφράσεις, στις φωνές και στο κλάμα. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι μπορούν να αναγνωρίζουν ορισμένα συναισθηματικά σήματα και, σε συγκεκριμένες συνθήκες, να αντιδρούν με τρόπους που μοιάζουν με εκδηλώσεις ενσυναίσθησης. Μπορούμε όμως να πούμε ότι νιώθουν συμπόνια όπως οι άνθρωποι;

Πώς αντιλαμβάνονται οι σκύλοι τα ανθρώπινα συναισθήματα;

Οι σκύλοι παρατηρούν συνεχώς τους ανθρώπους με τους οποίους ζουν. Ο τόνος της φωνής, οι κινήσεις του σώματος, οι εκφράσεις του προσώπου και οι αλλαγές στη συμπεριφορά αποτελούν πληροφορίες που μπορούν να χρησιμοποιούν για να κατανοούν μια κατάσταση. Μέσα από την καθημερινή συμβίωση, μαθαίνουν επίσης να συνδέουν συγκεκριμένες ανθρώπινες αντιδράσεις με όσα συμβαίνουν στο περιβάλλον τους.

Αυτό δεν σημαίνει ότι διαβάζουν τις σκέψεις μας ή ότι αναγνωρίζουν κάθε συναίσθημα με τον ίδιο τρόπο που το κατανοεί ένας άνθρωπος. Οι επιστημονικές μελέτες δείχνουν, ωστόσο, ότι διαθέτουν σημαντικές ικανότητες αναγνώρισης κοινωνικών και συναισθηματικών σημάτων. Αυτές οι ικανότητες βοηθούν στην επικοινωνία τους με τους ανθρώπους, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει λεκτική συνεννόηση.

Οι σκύλοι μπορούν να συνδυάζουν την έκφραση του προσώπου με τη φωνή

Μια ενδιαφέρουσα μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2016 στο επιστημονικό περιοδικό Biology Letters εξέτασε πώς οι σκύλοι αντιλαμβάνονται συναισθηματικές εκφράσεις ανθρώπων και άλλων σκύλων. Οι ερευνητές παρουσίασαν εικόνες προσώπων μαζί με ήχους που είχαν θετικό ή αρνητικό συναισθηματικό χαρακτήρα.

Οι σκύλοι παρατηρούσαν για περισσότερο χρόνο τις εικόνες όταν η συναισθηματική έκφραση του προσώπου ταίριαζε με τον ήχο που άκουγαν. Το εύρημα υποδηλώνει ότι μπορούν να συνδυάζουν οπτικές και ακουστικές πληροφορίες για να διακρίνουν διαφορετικά συναισθηματικά σήματα. Δεν αποδεικνύει ότι κατανοούν όλες τις ανθρώπινες εμπειρίες, αλλά δείχνει πως η αντίληψή τους είναι πιο σύνθετη από μια απλή αντίδραση στον τόνο της φωνής.

Μπορούν να ξεχωρίσουν ένα χαρούμενο από ένα θυμωμένο πρόσωπο;

Σε μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2015 στο Current Biology, ερευνητές εξέτασαν αν οι σκύλοι μπορούσαν να διακρίνουν ανθρώπινα πρόσωπα με χαρούμενες ή θυμωμένες εκφράσεις. Κατά τη διάρκεια του πειράματος, οι σκύλοι εκπαιδεύτηκαν να επιλέγουν ανάμεσα σε εικόνες προσώπων και στη συνέχεια δοκιμάστηκαν με νέες εικόνες.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι μπορούσαν να μεταφέρουν τη μάθηση σε πρόσωπα που δεν είχαν ξαναδεί, χρησιμοποιώντας τη συναισθηματική έκφραση ως στοιχείο διάκρισης. Αυτό ενισχύει την άποψη ότι οι σκύλοι δεν βασίζονται αποκλειστικά στην αναγνώριση ενός συγκεκριμένου ανθρώπου, αλλά μπορούν να χρησιμοποιούν πληροφορίες από τις εκφράσεις του προσώπου.

Τι συμβαίνει όταν ένας σκύλος ακούει άνθρωπο να κλαίει;

Μία από τις γνωστότερες μελέτες για τη συμπεριφορά των σκύλων απέναντι στην ανθρώπινη στεναχώρια πραγματοποιήθηκε από τις Deborah Custance και Jennifer Mayer και δημοσιεύτηκε το 2012 στο Animal Cognition. Οι ερευνήτριες εξέτασαν την αντίδραση σκύλων όταν ο ιδιοκτήτης τους ή ένας άγνωστος άνθρωπος προσποιούνταν ότι έκλαιγε, μιλούσε ή σιγοτραγουδούσε.

Οι σκύλοι προσέγγιζαν συχνότερα τον άνθρωπο που έκλαιγε σε σχέση με τις άλλες δύο συνθήκες. Μάλιστα, σε ορισμένες περιπτώσεις πλησίαζαν και αγνώστους. Η συμπεριφορά αυτή χαρακτηρίστηκε από τις ερευνήτριες ως αντίδραση που μοιάζει με ενσυναίσθηση. Ωστόσο, το πείραμα δεν μπορούσε να αποδείξει με βεβαιότητα αν οι σκύλοι επιδίωκαν να παρηγορήσουν τον άνθρωπο ή ανταποκρίνονταν με άλλον τρόπο στο ασυνήθιστο συναισθηματικό ερέθισμα.

Γιατί ο σκύλος σας μπορεί να κάθεται δίπλα σας όταν είστε λυπημένοι;

Η φυσική εγγύτητα αποτελεί σημαντικό μέρος της επικοινωνίας πολλών σκύλων με τους ανθρώπους τους. Ένας σκύλος μπορεί να πλησιάσει, να ξαπλώσει δίπλα σας, να σας αγγίξει με τη μουσούδα του ή να αναζητήσει οπτική επαφή. Όταν αυτό συμβαίνει σε μια στιγμή στεναχώριας, είναι φυσικό να το ερμηνεύετε ως προσπάθεια παρηγοριάς.

Υπάρχουν όμως και άλλες πιθανές εξηγήσεις. Ο σκύλος μπορεί να αναζητά οικειότητα, να αντιδρά σε μια αλλαγή της φωνής σας, να έχει μάθει ότι η προσέγγιση οδηγεί σε χάδια ή να αισθάνεται ο ίδιος ανησυχία. Η συγκεκριμένη συμπεριφορά πρέπει επομένως να αξιολογείται σε συνδυασμό με τη γλώσσα του σώματος, τις προηγούμενες εμπειρίες και τις συνθήκες στις οποίες εμφανίζεται.

Όταν ο σκύλος σάς ακουμπά με το πόδι ή τη μουσούδα του

Μερικοί σκύλοι χρησιμοποιούν συχνά τα μπροστινά τους πόδια ή τη μουσούδα τους για να ζητήσουν ανθρώπινη προσοχή. Μπορεί να σας σπρώξουν απαλά, να ακουμπήσουν επάνω σας ή να πλησιάσουν το πρόσωπό σας. Τέτοιες κινήσεις μπορούν να αποτελούν μέρος της κοινωνικής τους συμπεριφοράς και της επικοινωνίας μαζί σας.

Αν οι κινήσεις αυτές εμφανίζονται όταν κλαίτε, ενδέχεται να αποτελούν αντίδραση στη συναισθηματική σας κατάσταση. Δεν αποτελούν όμως από μόνες τους απόδειξη ότι ο σκύλος αντιλαμβάνεται την αιτία της στεναχώριας σας. Για να κατανοήσετε καλύτερα τη συμπεριφορά του, παρατηρήστε αν δείχνει χαλαρός, αν αναζητά ευχάριστη επαφή ή αν παρουσιάζει ενδείξεις δικού του στρες.

Το γλείψιμο στο πρόσωπο είναι ένδειξη συμπόνιας;

Το γλείψιμο είναι μια συμπεριφορά που μπορεί να εμφανίζεται για διαφορετικούς λόγους. Στους σκύλους συνδέεται με κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, αναζήτηση προσοχής και συμπεριφορές που έχουν ενισχυθεί μέσα από προηγούμενες εμπειρίες. Μερικές φορές μπορεί επίσης να αποτελεί αντίδραση σε μια έντονη ή ασυνήθιστη κατάσταση.

Όταν ο σκύλος γλείφει το πρόσωπό σας ενώ είστε λυπημένοι, δεν μπορούμε να συμπεράνουμε με βεβαιότητα ότι προσπαθεί να σας παρηγορήσει. Μπορεί απλώς να επιδιώκει επαφή ή να έχει μάθει ότι αυτή η κίνηση προκαλεί ανταπόκριση. Αν δεν σας αρέσει το γλείψιμο, μπορείτε να το αποθαρρύνετε ήρεμα και να επιβραβεύετε άλλους τρόπους επικοινωνίας, χωρίς να τιμωρείτε το ζώο.

Μια μελέτη εξέτασε αν οι σκύλοι προσπαθούν να βοηθήσουν τον ιδιοκτήτη τους

Το 2018, ερευνητές δημοσίευσαν στο περιοδικό Learning & Behavior μια μελέτη με τον τίτλο «Timmy’s in the well: Empathy and prosocial helping in dogs». Στο πείραμα, οι σκύλοι βρίσκονταν χωρισμένοι από τον ιδιοκτήτη τους με μια πόρτα που μπορούσαν να ανοίξουν. Ο άνθρωπος είτε προσποιούνταν ότι έκλαιγε είτε σιγοτραγουδούσε.

Οι σκύλοι που άνοιξαν την πόρτα όταν ο ιδιοκτήτης τους έκλαιγε το έκαναν σημαντικά γρηγορότερα από εκείνους της άλλης συνθήκης. Ωστόσο, η συνολική συχνότητα ανοίγματος δεν διέφερε σημαντικά μεταξύ των δύο ομάδων. Το αποτέλεσμα δείχνει ότι το κλάμα μπορούσε να επηρεάσει την ταχύτητα αντίδρασης ορισμένων σκύλων, αλλά δεν αποδεικνύει ότι όλοι προσπαθούν συνειδητά να βοηθήσουν όταν αντιλαμβάνονται ανθρώπινη δυσφορία.

Γιατί έχει σημασία το στρες που αισθάνεται ο ίδιος ο σκύλος;

Στην ίδια μελέτη, οι ερευνητές εξέτασαν και φυσιολογικούς δείκτες που σχετίζονται με την αντίδραση στο στρες. Παρατήρησαν ότι, στη συνθήκη του κλάματος, οι σκύλοι που άνοιγαν την πόρτα εμφάνιζαν ενδείξεις καλύτερης διαχείρισης της δικής τους διέγερσης σε σύγκριση με άλλους σκύλους που δεν κατάφερναν να ανοίξουν.

Το εύρημα αυτό είναι σημαντικό, επειδή υποδεικνύει ότι η αντίδραση ενός ζώου στη στεναχώρια του ανθρώπου μπορεί να επηρεάζεται από τη δική του συναισθηματική κατάσταση. Ένας σκύλος που αισθάνεται έντονο φόβο ή αναστάτωση ενδέχεται να δυσκολεύεται να πλησιάσει, ακόμη κι αν έχει αντιληφθεί ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά.

Έχουν τελικά οι σκύλοι ενσυναίσθηση;

Η ενσυναίσθηση δεν αποτελεί μία και μοναδική διαδικασία. Οι επιστήμονες διακρίνουν διαφορετικές μορφές, από τη συναισθηματική μετάδοση μέχρι πιο σύνθετες ικανότητες κατανόησης της εσωτερικής κατάστασης ενός άλλου ατόμου. Η συναισθηματική μετάδοση περιγράφει την περίπτωση κατά την οποία η συναισθηματική κατάσταση ενός ατόμου επηρεάζει εκείνη ενός άλλου, χωρίς να απαιτείται συνειδητή κατανόηση της αιτίας.

Στους σκύλους υπάρχουν επιστημονικές ενδείξεις για αντιδράσεις που σχετίζονται με τέτοιες βασικές μορφές συναισθηματικής ανταπόκρισης. Αυτό όμως δεν αρκεί για να συμπεράνουμε ότι βιώνουν τη συμπόνια με την ίδια ψυχολογική πολυπλοκότητα που τη βιώνουν οι άνθρωποι. Η έρευνα συνεχίζεται και χρειάζεται προσοχή όταν αποδίδουμε ανθρώπινες προθέσεις σε συμπεριφορές ζώων.

Μπορεί η διάθεσή μας να επηρεάζει και τον σκύλο;

Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2019 στο Frontiers in Psychology εξέτασε τη συναισθηματική μετάδοση από ανθρώπους προς σκύλους, χρησιμοποιώντας μετρήσεις μεταβλητότητας του καρδιακού ρυθμού. Οι ερευνητές μελέτησαν την απόκριση σκύλων και ιδιοκτητών σε συνθήκες ψυχολογικού στρες.

Τα αποτελέσματα έδειξαν συσχετίσεις μεταξύ φυσιολογικών αποκρίσεων των σκύλων και των ανθρώπων τους, με τη διάρκεια της συμβίωσης να φαίνεται ότι επηρέαζε ορισμένες από αυτές τις σχέσεις. Τα ευρήματα υποστηρίζουν την πιθανότητα συναισθηματικής μετάδοσης, αλλά δεν σημαίνουν ότι κάθε φορά που αγχώνεστε ο σκύλος σας αισθάνεται ακριβώς το ίδιο συναίσθημα.

Δείχνουν οι σκύλοι αντίστοιχη συμπεριφορά και απέναντι σε αγνώστους;

Η μελέτη του 2012 είχε καταγράψει προσέγγιση και προς αγνώστους που προσποιούνταν ότι έκλαιγαν. Ωστόσο, οι αντιδράσεις των σκύλων σε άγνωστους ανθρώπους δεν είναι πάντοτε ίδιες με εκείνες που εμφανίζουν προς τους ιδιοκτήτες τους. Η εξοικείωση, η εμπιστοσύνη και το περιβάλλον μπορεί να επηρεάζουν σημαντικά τη συμπεριφορά.

Σε μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2024 στο επιστημονικό περιοδικό Animals, οι ερευνητές εξέτασαν αν σκύλοι θα άνοιγαν μια πόρτα για να φτάσουν σε άγνωστο άνθρωπο που έκλαιγε ή σιγοτραγουδούσε. Σε αντίθεση με ορισμένα προηγούμενα αποτελέσματα για ιδιοκτήτες, οι σκύλοι δεν άνοιγαν συχνότερα ή γρηγορότερα την πόρτα όταν ο άγνωστος έκλαιγε. Το εύρημα δείχνει ότι δεν μπορούμε να γενικεύουμε εύκολα τέτοιες συμπεριφορές σε κάθε άνθρωπο και κάθε περίσταση.

Πώς επηρεάζει η κοινή ζωή τη συναισθηματική επικοινωνία;

Η καθημερινή συμβίωση προσφέρει πολλές ευκαιρίες αμοιβαίας μάθησης. Ο σκύλος εξοικειώνεται με τη φωνή, τις κινήσεις και τις συνήθειες των ανθρώπων του, ενώ οι ιδιοκτήτες μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τις δικές του αντιδράσεις. Έτσι, μια αλλαγή στον τόνο της φωνής ή στην καθημερινή ρουτίνα μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία για το ζώο.

Αυτή η εξοικείωση μπορεί να διευκολύνει την επικοινωνία, αλλά δεν σημαίνει ότι ο σκύλος καταλαβαίνει με ακρίβεια όλες τις ανθρώπινες συναισθηματικές καταστάσεις. Μπορεί να αντιλαμβάνεται μια αλλαγή χωρίς να γνωρίζει τον λόγο που συμβαίνει. Η προσεκτική παρατήρηση της συμπεριφοράς του είναι πιο χρήσιμη από την αυτόματη απόδοση ανθρώπινων σκέψεων και προθέσεων.

Πώς μπορείτε να καταλάβετε αν ο σκύλος είναι ήρεμος ή αγχωμένος;

Όταν ο σκύλος σας πλησιάζει σε μια δύσκολη στιγμή, παρατηρήστε ολόκληρη τη στάση του σώματος. Ένας χαλαρός σκύλος μπορεί να κινείται φυσιολογικά, να έχει ήπια έκφραση, να επιλέγει ο ίδιος την απόσταση και να παραμένει κοντά σας χωρίς εμφανή ένταση. Αντίθετα, ένας σκύλος που αισθάνεται δυσφορία μπορεί να εμφανίζει επαναλαμβανόμενο γλείψιμο των χειλιών, αποφυγή βλεμματικής επαφής, έντονο λαχάνιασμα ή προσπάθεια απομάκρυνσης.

Τα σημάδια αυτά πρέπει πάντα να ερμηνεύονται στο πλαίσιο της κατάστασης, καθώς κανένα δεν αποτελεί από μόνο του ασφαλή ένδειξη ενός συγκεκριμένου συναισθήματος. Αν ο σκύλος επιλέγει να απομακρυνθεί, επιτρέψτε του να το κάνει. Η εμπιστοσύνη ενισχύεται όταν το ζώο έχει τη δυνατότητα να επιλέγει την επαφή αντί να αναγκάζεται να παραμένει κοντά μας.

Τι σημαίνει όταν ο σκύλος φέρνει το παιχνίδι του ενώ είστε λυπημένοι;

Μερικοί ιδιοκτήτες παρατηρούν ότι ο σκύλος τους εμφανίζεται με ένα αγαπημένο παιχνίδι όταν εκείνοι κλαίνε ή είναι αναστατωμένοι. Μια τέτοια συμπεριφορά μπορεί να φαίνεται σαν πρόσκληση για χαρά ή παρηγοριά. Ωστόσο, τα επιστημονικά στοιχεία δεν επιτρέπουν να υποστηρίξουμε ότι το ζώο έχει απαραίτητα αυτή την πρόθεση.

Ο σκύλος μπορεί να αναζητά παιχνίδι, να επιδιώκει την προσοχή σας ή να χρησιμοποιεί μια συμπεριφορά που έχει μάθει ότι οδηγεί σε ευχάριστη αλληλεπίδραση. Το σημαντικό είναι ότι αποτελεί μια ευκαιρία επικοινωνίας. Αν ο σκύλος δείχνει χαλαρός και θέλει να παίξει, μπορείτε να ανταποκριθείτε χωρίς να χρειάζεται να αποδώσετε στη συγκεκριμένη κίνηση κάποια βέβαιη ψυχολογική εξήγηση.

Μπορεί η συντροφιά ενός σκύλου να βοηθήσει στην ψυχική ευεξία;

Για πολλούς ανθρώπους, η σχέση με τον σκύλο αποτελεί πηγή συντροφικότητας, καθημερινής ρουτίνας και ευχάριστων εμπειριών. Οι βόλτες, το παιχνίδι και η φυσική επαφή μπορούν να προσφέρουν ευκαιρίες χαλάρωσης και κοινωνικής σύνδεσης. Η παρουσία ενός κατοικιδίου μπορεί επίσης να βοηθά ορισμένους ανθρώπους να αισθάνονται λιγότερο μόνοι.

Ωστόσο, οι επιστημονικές μελέτες για την επίδραση της κατοχής κατοικιδίων στην ψυχική υγεία παρουσιάζουν διαφορετικά αποτελέσματα και δεν αποδεικνύουν ότι κάθε σκύλος μειώνει την κατάθλιψη ή το άγχος. Επίσης, οι οργανωμένες παρεμβάσεις με ζώα πραγματοποιούνται μέσα σε συγκεκριμένα πλαίσια και δεν βασίζονται μόνο στην υπόθεση ότι τα ζώα κατανοούν πλήρως τα ανθρώπινα συναισθήματα. Η συντροφιά ενός σκύλου μπορεί να είναι πολύτιμη, αλλά δεν αντικαθιστά την κατάλληλη φροντίδα ψυχικής υγείας.

Πώς να ενισχύσετε τον δεσμό με τον σκύλο σας;

Η καλή σχέση δεν εξαρτάται από το αν ο σκύλος πλησιάζει κάθε φορά που είστε λυπημένοι. Δημιουργείται μέσα από την καθημερινή φροντίδα, την προβλέψιμη συμπεριφορά και την ασφαλή επικοινωνία. Οι βόλτες, το παιχνίδι, η εκπαίδευση με θετική ενίσχυση και ο σεβασμός στον προσωπικό χώρο του ζώου συμβάλλουν στη δημιουργία εμπιστοσύνης.

Παρατηρήστε ποιες δραστηριότητες απολαμβάνει και πότε επιλέγει να ξεκουραστεί. Μη δοκιμάζετε σκόπιμα να τον αναστατώσετε ή να προσποιηθείτε έντονη στεναχώρια για να διαπιστώσετε αν θα σας παρηγορήσει. Το να δημιουργούμε στρες σε ένα ζώο δεν είναι απαραίτητο για να αξιολογήσουμε την ποιότητα της σχέσης μας μαζί του.

Μπορούν τελικά οι σκύλοι να αισθανθούν συμπόνια;

Οι μελέτες δείχνουν ότι οι σκύλοι διαθέτουν αξιοσημείωτες ικανότητες αναγνώρισης ανθρώπινων συναισθηματικών σημάτων και μπορούν να αντιδρούν διαφορετικά όταν ένας άνθρωπος εκδηλώνει στεναχώρια. Υπάρχουν επίσης ενδείξεις συμπεριφορών που μοιάζουν με ενσυναίσθηση και πιθανής συναισθηματικής μετάδοσης ανάμεσα σε σκύλους και ανθρώπους.

Αυτό που δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα είναι αν οι σκύλοι βιώνουν τη συμπόνια με τον ίδιο τρόπο που την αντιλαμβανόμαστε στους ανθρώπους. Όταν ο σκύλος σας πλησιάζει και κάθεται δίπλα σας σε μια δύσκολη στιγμή, μπορείτε να εκτιμήσετε αυτή τη συντροφιά χωρίς να χρειάζεται να αποδείξετε ακριβώς τι σκέφτεται. Η επικοινωνία μεταξύ ανθρώπου και σκύλου είναι πολύτιμη ακριβώς επειδή βασίζεται σε μια σχέση που αναπτύσσεται καθημερινά, ακόμη και χωρίς λέξεις.

Πηγές: