Υπάρχουν άνθρωποι που προσπαθούν να σε πείσουν με επιχειρήματα και άλλοι που χρησιμοποιούν τις ενοχές, τον φόβο ή την ανασφάλειά σου για να πετύχουν αυτό που θέλουν. Η διαφορά δεν είναι πάντα εύκολο να φανεί, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για κάποιον που αγαπάς ή εμπιστεύεσαι.
Η χειριστική συμπεριφορά μπορεί να εμφανιστεί μέσα από καθημερινές φράσεις που αρχικά μοιάζουν αθώες. Αυτό δεν σημαίνει ότι όποιος τις χρησιμοποιεί είναι απαραίτητα χειριστικός. Όταν όμως επαναλαμβάνονται με τρόπο που σε μειώνει, σε πιέζει ή σε κάνει να αμφισβητείς συνεχώς τον εαυτό σου, αξίζει να τις προσέξεις.
«Δεν έχεις λόγο να αισθάνεσαι έτσι»
Φαντάσου να εξηγείς σε κάποιον ότι κάτι που έκανε σε στενοχώρησε και αντί να σε ακούσει, να σου απαντά ότι υπερβάλλεις ή ότι δεν υπάρχει λόγος να αισθάνεσαι έτσι. Αν αυτή η αντίδραση επαναλαμβάνεται, μπορεί σταδιακά να αρχίσεις να διστάζεις να εκφράσεις όσα νιώθεις.
Δεν χρειάζεται κάποιος να συμφωνεί με κάθε συναίσθημά σου για να το σεβαστεί. Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο «δεν το είχα καταλάβει έτσι» και στο «δεν έχεις δικαίωμα να στενοχωριέσαι». Μπορείς να απαντήσεις ήρεμα: «Μπορεί να το βλέπουμε διαφορετικά, αλλά αυτό που αισθάνομαι είναι πραγματικό για μένα».
«Απλώς αστειεύτηκα»
Το χιούμορ είναι σημαντικό στις ανθρώπινες σχέσεις, αλλά μερικές φορές χρησιμοποιείται για να καλύψει προσβλητικά σχόλια. Κάποιος μπορεί να κάνει συνεχώς αστεία για την εμφάνιση, τις ικανότητες ή τις επιλογές σου και, όταν εκφράσεις την ενόχλησή σου, να σε χαρακτηρίσει υπερβολικά ευαίσθητο.
Ένα αστείο που δεν πέτυχε δεν σημαίνει αυτομάτως χειραγώγηση. Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο άλλος γνωρίζει ότι σε πληγώνει, συνεχίζει την ίδια συμπεριφορά και μεταφέρει την ευθύνη σε εσένα. Μια απλή απάντηση είναι: «Καταλαβαίνω ότι το θεωρείς αστείο, αλλά εμένα με ενοχλεί και θέλω να σταματήσει».
«Αν με αγαπούσες, θα…»
Αυτή η φράση μπορεί να γίνει εργαλείο συναισθηματικής πίεσης. Αντί κάποιος να εκφράσει αυτό που χρειάζεται και να δεχτεί ότι μπορείς να διαφωνήσεις, συνδέει την αγάπη σου με την υποχρέωση να ικανοποιήσεις μια απαίτησή του.
Για παράδειγμα, μπορεί να σου ζητήσει να ακυρώσεις μια συνάντηση με φίλους ή να κάνεις κάτι που δεν θέλεις, υποστηρίζοντας ότι η άρνησή σου αποδεικνύει πως δεν τον αγαπάς αρκετά. Όμως η αγάπη δεν σημαίνει ότι πρέπει να συμφωνείς σε όλα. Μπορείς να πεις: «Το ότι σε αγαπώ δεν σημαίνει ότι πρέπει να κάνω κάτι με το οποίο δεν αισθάνομαι άνετα».
«Μην είσαι τόσο παρανοϊκός»
Όταν εκφράζεις μια ανησυχία και η απάντηση που παίρνεις είναι ότι φαντάζεσαι πράγματα ή ότι δεν σκέφτεσαι λογικά, μπορεί να αισθανθείς πως η άποψή σου δεν έχει αξία. Αν αυτό συμβαίνει συστηματικά, ενδέχεται να αρχίσεις να αμφιβάλλεις ακόμη και για γεγονότα που θυμάσαι καθαρά.
Μια ιδιαίτερη μορφή ψυχολογικής χειραγώγησης είναι το gaslighting, κατά το οποίο ένα άτομο υπονομεύει επανειλημμένα την εμπιστοσύνη κάποιου στην αντίληψη ή στη μνήμη του. Δεν αρκεί όμως μια μεμονωμένη προσβολή ή διαφωνία για να χαρακτηρίσουμε μια συμπεριφορά gaslighting. Αν κάποιος απορρίπτει συνεχώς όσα λες χωρίς να συζητά τα πραγματικά γεγονότα, μπορείς να ζητήσεις να επικεντρωθεί η συζήτηση στο συγκεκριμένο περιστατικό.
«Προσπαθώ μόνο να σε βοηθήσω»
Η βοήθεια είναι πολύτιμη όταν προσφέρεται με σεβασμό. Μπορεί όμως να γίνει πιεστική όταν κάποιος χρησιμοποιεί το ενδιαφέρον του ως δικαιολογία για να αποφασίζει συνεχώς για τη ζωή σου. Ίσως να σου υποδεικνύει τι να φορέσεις, με ποιους να κάνεις παρέα ή πώς να διαχειρίζεσαι τις προσωπικές σου υποθέσεις.
Το σημαντικό είναι αν σέβεται την άποψη και την αυτονομία σου. Ένας άνθρωπος μπορεί να προσφέρει συμβουλές από πραγματικό ενδιαφέρον και να αποδεχτεί ότι δεν θα τις ακολουθήσεις. Αντίθετα, όταν θυμώνει, απειλεί ή σε τιμωρεί επειδή παίρνεις τις δικές σου αποφάσεις, αυτό είναι ένα σοβαρό προειδοποιητικό σημάδι.
«Κανείς δεν θα σε αγαπήσει όπως εγώ»
Μερικές φορές αυτή η φράση μπορεί να εκφράζει μια υπερβολική ρομαντική δήλωση. Σε διαφορετικό πλαίσιο, όμως, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να δημιουργήσει φόβο και ανασφάλεια, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από την ιδέα ότι κανένας άλλος άνθρωπος δεν θα σε αποδεχτεί.
Αν ο σύντροφός σου σε υποτιμά και ταυτόχρονα προσπαθεί να σε πείσει ότι δεν έχεις άλλες επιλογές, μπορεί να δημιουργηθεί μια σχέση εξάρτησης. Η ουσιαστική αγάπη δεν χρειάζεται να στηρίζεται στον φόβο της εγκατάλειψης. Μια υγιής σχέση αφήνει χώρο στην προσωπικότητα, στις φιλίες και στην ανεξαρτησία και των δύο ανθρώπων.
«Δεν μπορείς να τα καταφέρεις χωρίς εμένα»
Η υποστήριξη από έναν αγαπημένο άνθρωπο μπορεί να μας δώσει δύναμη. Όταν όμως κάποιος επαναλαμβάνει ότι είσαι ανίκανος να πάρεις αποφάσεις ή να αντιμετωπίσεις τη ζωή χωρίς τη βοήθειά του, μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την αυτοπεποίθησή σου.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν αυτή η συμπεριφορά συνοδεύεται από περιορισμούς στα οικονομικά σου, στις κοινωνικές επαφές ή στην εργασία σου. Η προσπάθεια δημιουργίας εξάρτησης μπορεί να αποτελέσει μέρος μιας ευρύτερης ελεγκτικής συμπεριφοράς. Μια υποστηρικτική σχέση, αντίθετα, σε βοηθά να αναπτύσσεις τις δικές σου δυνατότητες.
«Φταις εσύ για όλα»
Σε κάθε σχέση υπάρχουν διαφωνίες και λάθη. Όταν όμως ένας άνθρωπος αρνείται συστηματικά να αναλάβει οποιαδήποτε ευθύνη και σε κατηγορεί για κάθε πρόβλημα, μπορεί να δημιουργηθεί μια ιδιαίτερα κουραστική κατάσταση. Ίσως καταλήξεις να ζητάς συγγνώμη ακόμη και για πράγματα που δεν έκανες.
Η ανάληψη ευθύνης είναι βασικό στοιχείο μιας υγιούς σχέσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι σε κάθε διαφωνία φταίνε υποχρεωτικά και οι δύο. Σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος χρειάζεται να αναγνωρίζει τις δικές του πράξεις, χωρίς να μεταφέρει άδικα την ευθύνη στον άλλον.
Πώς να προστατευτείς από τη χειριστική συμπεριφορά
Το πιο σημαντικό δεν είναι να απομνημονεύσεις αυτές τις οκτώ φράσεις, αλλά να παρατηρήσεις πώς λειτουργεί συνολικά η σχέση σου με έναν άνθρωπο. Μπορείς να εκφράσεις τη διαφωνία σου χωρίς να φοβάσαι την αντίδρασή του; Σέβεται τα όριά σου όταν λες «όχι»; Αναγνωρίζει τα λάθη του ή σε κάνει να αισθάνεσαι διαρκώς υπεύθυνος;
Αν παρατηρείς επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές που σε πιέζουν, προσπάθησε να βάλεις σαφή όρια και να μιλήσεις με ανθρώπους που εμπιστεύεσαι. Μπορεί επίσης να βοηθήσει να κρατάς σημειώσεις για συγκεκριμένα περιστατικά, ώστε να αξιολογείς τι συμβαίνει χωρίς να βασίζεσαι μόνο στην ένταση της στιγμής. Αν η κατάσταση επηρεάζει έντονα την καθημερινότητά σου, η υποστήριξη ενός ειδικού ψυχικής υγείας μπορεί να είναι χρήσιμη.
Αν υπάρχουν απειλές, εκφοβισμός, απομόνωση ή φόβος για την ασφάλειά σου, προτεραιότητα έχει να αναζητήσεις υποστήριξη και να σχεδιάσεις με ασφάλεια τα επόμενα βήματα. Δεν είναι πάντα ασφαλές να αντιμετωπίσεις ευθέως έναν άνθρωπο που ασκεί έντονο έλεγχο.
Οι λέξεις έχουν σημασία, αλλά ακόμη μεγαλύτερη σημασία έχει η συμπεριφορά που τις συνοδεύει. Μια υγιής σχέση δεν απαιτεί από κανέναν να εγκαταλείψει την προσωπικότητά του για να γίνει αποδεκτός. Χτίζεται πάνω στον αμοιβαίο σεβασμό, στην εμπιστοσύνη και στην ελευθερία να είμαστε ο εαυτός μας.
Πηγές: Cleveland Clinic – Gaslighting και National Domestic Violence Hotline – Emotional Abuse.
