Μόλις το 2% περίπου του παγκόσμιου πληθυσμού εκτιμάται ότι έχει πράσινα μάτια. Πρόκειται για μία από τις σπανιότερες φυσικές αποχρώσεις της ανθρώπινης ίριδας, ιδιαίτερα αν τη συγκρίνουμε με τα πολύ συνηθέστερα καστανά μάτια.
Αν αναρωτιέστε γιατί τα πράσινα μάτια είναι τόσο σπάνια, η απάντηση κρύβει μια ενδιαφέρουσα έκπληξη: δεν υπάρχει ξεχωριστή πράσινη χρωστική μέσα στην ίριδα. Το χρώμα δημιουργείται από έναν συνδυασμό γονιδίων, μελανίνης και φωτός, ενώ η εξελικτική ιστορία του παραμένει εν μέρει ανεξερεύνητη.
Πώς δημιουργείται το πράσινο χρώμα χωρίς πράσινη χρωστική
Το χρώμα των ματιών εξαρτάται κυρίως από τη μελανίνη, τη φυσική χρωστική που υπάρχει επίσης στο δέρμα και στα μαλλιά μας. Η ποσότητα και η κατανομή της μέσα στην ίριδα επηρεάζουν το πόσο ανοιχτά ή σκούρα φαίνονται τα μάτια.
Στα καστανά μάτια υπάρχει συνήθως περισσότερη μελανίνη. Στα μπλε, η ποσότητά της είναι μικρότερη και ο τρόπος που διαχέεται το φως δημιουργεί τη χαρακτηριστική γαλάζια εμφάνιση.
Στα πράσινα μάτια η κατάσταση είναι πιο σύνθετη. Η σχετικά περιορισμένη μελανίνη, οι κιτρινωποί ή χρυσαφένιοι τόνοι και η σκέδαση του φωτός συνδυάζονται για να δημιουργήσουν την πράσινη απόχρωση.
Με απλά λόγια, το πράσινο που βλέπουμε δεν προέρχεται από μια πράσινη ουσία που υπάρχει μέσα στο μάτι. Είναι το οπτικό αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο οι χρωστικές και η δομή της ίριδας αλληλεπιδρούν με το φως.
Τα γονίδια που καθορίζουν αν κάποιος θα έχει πράσινα μάτια
Για πολλά χρόνια επικρατούσε η απλή εξήγηση ότι το καστανό χρώμα είναι κυρίαρχο και το μπλε υπολειπόμενο. Στην πραγματικότητα, η κληρονομικότητα του χρώματος των ματιών είναι πολύ πιο περίπλοκη.
Δύο από τα σημαντικότερα γονίδια είναι τα OCA2 και HERC2, που βρίσκονται στο χρωμόσωμα 15. Το OCA2 συμμετέχει στη διαδικασία της μελάγχρωσης, ενώ συγκεκριμένες παραλλαγές του HERC2 επηρεάζουν τη δραστηριότητα του OCA2.
Όμως δεν είναι τα μοναδικά γονίδια που εμπλέκονται. Μεγάλη γενετική μελέτη σε σχεδόν 195.000 ανθρώπους εντόπισε 50 επιπλέον γενετικές περιοχές που συνδέονται με τις διαφορές στο χρώμα των ματιών.
Αυτό εξηγεί γιατί δύο γονείς με καστανά μάτια μπορούν, υπό ορισμένους γενετικούς συνδυασμούς, να αποκτήσουν παιδί με πράσινα ή μπλε μάτια. Η απόχρωση δεν κληρονομείται με έναν απλό κανόνα που λειτουργεί πάντα με τον ίδιο τρόπο.
Μπορείτε επίσης να διαβάσετε γιατί τα μπλε μάτια δεν έχουν στην πραγματικότητα μπλε χρωστική, καθώς ο μηχανισμός συνδέεται με τον τρόπο που δημιουργούνται και άλλες ανοιχτόχρωμες αποχρώσεις.

Γιατί τα πράσινα μάτια είναι τόσο σπάνια στον κόσμο;
Η συχνότητα ενός χαρακτηριστικού εξαρτάται από το πόσο διαδεδομένες είναι οι γενετικές παραλλαγές που το δημιουργούν. Οι συνδυασμοί που συνδέονται με τα πράσινα μάτια εμφανίζονται λιγότερο συχνά στον παγκόσμιο πληθυσμό από εκείνους που οδηγούν σε καστανά μάτια.
Η Αμερικανική Ακαδημία Οφθαλμολογίας αναφέρει ότι περίπου το 2% των ανθρώπων παγκοσμίως έχει πράσινα μάτια. Πρόκειται όμως για μια γενική εκτίμηση και όχι για ακριβή καταμέτρηση όλων των κατοίκων της Γης.
Ένας ακόμη παράγοντας δυσκολεύει τις στατιστικές: δεν συμφωνούν όλοι για το πού τελειώνει το πράσινο και πού αρχίζει το μελί ή το γκρι. Έτσι, το ίδιο μάτι μπορεί να καταγραφεί διαφορετικά ανάλογα με τη μέθοδο ταξινόμησης.
Σε ποιες περιοχές εμφανίζονται συχνότερα;
Τα πράσινα μάτια συναντώνται συχνότερα σε πληθυσμούς με ευρωπαϊκή καταγωγή, ιδιαίτερα σε περιοχές της Βόρειας και Κεντρικής Ευρώπης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι περιορίζονται αποκλειστικά στην Ευρώπη. Πράσινες και άλλες ανοιχτόχρωμες ίριδες μπορούν να εμφανιστούν και σε πληθυσμούς άλλων περιοχών, ανάλογα με τη γενετική τους ιστορία.
Οι μετακινήσεις ανθρώπων, οι γάμοι μεταξύ διαφορετικών πληθυσμών και η κληρονομικότητα έχουν συμβάλει στη σημερινή κατανομή των αποχρώσεων.

Γιατί εμφανίστηκαν τα ανοιχτόχρωμα μάτια στην ανθρώπινη εξέλιξη;
Η ιστορία των ανοιχτόχρωμων ματιών συνδέεται με τη μακρά εξέλιξη των ανθρώπινων πληθυσμών. Οι σκούρες ίριδες ήταν διαδεδομένες στους προγόνους μας, ενώ οι γενετικές παραλλαγές που σχετίζονται με τα ανοιχτόχρωμα μάτια απέκτησαν μεγαλύτερη συχνότητα σε ορισμένους πληθυσμούς.
Οι επιστήμονες γνωρίζουν αρκετά για τα γονίδια που καθορίζουν το χρώμα. Δεν έχουν όμως καταλήξει σε μία μοναδική εξήγηση για το γιατί ορισμένες αποχρώσεις έγιναν συχνότερες σε συγκεκριμένες περιοχές.
Έπαιξε ρόλο το λιγοστό φως της Βόρειας Ευρώπης;
Μία εξελικτική υπόθεση συνδέει τις ανοιχτόχρωμες ίριδες με το περιβάλλον της Βόρειας Ευρώπης, όπου το φυσικό φως παρουσιάζει μεγάλες εποχικές διαφορές.
Ορισμένες επιστημονικές εργασίες έχουν εξετάσει πιθανές σχέσεις ανάμεσα στη μελάγχρωση της ίριδας, τη διάχυση του φωτός μέσα στο μάτι και τις βιολογικές αποκρίσεις στον φωτισμό, όπως η καταστολή της μελατονίνης.
Ωστόσο, δεν έχει αποδειχθεί ότι τα πράσινα μάτια εξελίχθηκαν για να επιτρέπουν καλύτερη όραση στο σκοτάδι ή ότι προσέφεραν κάποιο συγκεκριμένο πλεονέκτημα στους ανθρώπους που ζούσαν σε βόρεια γεωγραφικά πλάτη.
Άλλωστε, την ποσότητα φωτός που εισέρχεται στο μάτι την ελέγχει κυρίως η κόρη, η οποία διαστέλλεται και συστέλλεται ανάλογα με τις συνθήκες φωτισμού.

Μήπως τα σπάνια μάτια θεωρούνταν πιο ελκυστικά;
Μια δεύτερη υπόθεση αφορά τη σεξουαλική επιλογή, δηλαδή την πιθανότητα ορισμένα εμφανισιακά χαρακτηριστικά να διαδίδονται επειδή προτιμώνται κατά την επιλογή συντρόφου.
Αν σε έναν πληθυσμό τα ανοιχτόχρωμα μάτια θεωρούνταν ιδιαίτερα ελκυστικά, οι άνθρωποι που τα είχαν θα μπορούσαν, θεωρητικά, να αποκτήσουν περισσότερους απογόνους και να μεταδώσουν συχνότερα τις σχετικές γενετικές παραλλαγές.
Αυτή η εξήγηση έχει συζητηθεί στην επιστημονική βιβλιογραφία, αλλά δεν έχει αποδειχθεί ότι αποτέλεσε τον βασικό λόγο εξάπλωσης των πράσινων ματιών.
Η γενετική τύχη, οι μετακινήσεις πληθυσμών και οι αλλαγές στη συχνότητα ορισμένων γονιδίων μέσα στις γενιές είναι επίσης παράγοντες που εξετάζονται.
Γιατί μερικά πράσινα μάτια φαίνονται άλλοτε γκρι και άλλοτε μελί;
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά των πράσινων ματιών είναι ότι η εμφάνισή τους μπορεί να αλλάζει αισθητά ανάλογα με το περιβάλλον.
Σε έντονο φυσικό φως, οι πράσινοι τόνοι μπορεί να φαίνονται πιο ζωηροί. Σε χαμηλότερο φωτισμό, τα ίδια μάτια ενδέχεται να δείχνουν πιο σκούρα, γκριζωπά ή μελί.
Αν η ίριδα έχει χρυσαφένια περιοχή γύρω από την κόρη, αυτή μπορεί να ξεχωρίζει περισσότερο ανάλογα με τη γωνία και την ένταση του φωτός.
Ακόμη και τα χρώματα των ρούχων ή του μακιγιάζ μπορούν να επηρεάσουν την εντύπωση που δημιουργείται, επειδή μεταβάλλουν την οπτική αντίθεση με το πρόσωπο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ίριδα αλλάζει πραγματικά χρωστική από το πρωί μέχρι το βράδυ. Συνήθως αλλάζει μόνο ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε την απόχρωσή της.
Αντίθετα, μια πραγματική και επίμονη αλλαγή στο χρώμα ενός ματιού, ιδιαίτερα όταν εμφανίζεται ξαφνικά ή συνοδεύεται από άλλα συμπτώματα, χρειάζεται αξιολόγηση από οφθαλμίατρο.
Τι κάνει τελικά τα πράσινα μάτια τόσο ξεχωριστά;
Η ιδιαιτερότητα των πράσινων ματιών δεν βρίσκεται σε κάποια μυστηριώδη χρωστική, αλλά στον τρόπο που συνεργάζονται η γενετική, η μελανίνη και το φως.
Το γεγονός ότι εμφανίζονται σε σχετικά μικρό ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού τα κάνει στατιστικά ασυνήθιστα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχουν κάποια ιδιαίτερη βιολογική αξία ή ότι συνδέονται με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά προσωπικότητας.
Κάθε ανθρώπινη ίριδα διαθέτει τη δική της κατανομή χρωστικών και μικροσκοπικών δομών. Και αυτή ακριβώς η ποικιλία εξηγεί γιατί ακόμη και δύο άνθρωποι με πράσινα μάτια μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετικές αποχρώσεις.
Επιστημονικές πηγές:












