Κάθε χρόνο, την 1η Μαρτίου, μια κόκκινη και λευκή κλωστή εμφανίζεται στους καρπούς μικρών και μεγάλων. Ο «Μάρτης» ή «Μαρτιά» είναι ένα από τα πιο αγαπημένα ελληνικά έθιμα, που περνά από γενιά σε γενιά και σηματοδοτεί τον ερχομό της άνοιξης.
Όμως, γιατί φοράμε Μάρτη και τι σημαίνουν τα δύο χρώματα; Πίσω από το μικρό βραχιολάκι κρύβονται παλιές δοξασίες για τον ήλιο, την υγεία και την καλοτυχία. Υπάρχει ακόμη μια ενδιαφέρουσα σύνδεση με τα Ελευσίνια Μυστήρια, ενώ συγγενικά έθιμα έχουν αναγνωριστεί ως πολιτιστική κληρονομιά από την UNESCO.
Τι συμβολίζει ο Μάρτης και γιατί τον φοράμε την πρώτη ημέρα της άνοιξης;
Ο Μάρτης είναι ένα μικρό βραχιόλι από δύο στριμμένες ή πλεγμένες κλωστές, μία κόκκινη και μία λευκή. Σύμφωνα με την ελληνική λαϊκή παράδοση, φοριέται από την 1η Μαρτίου για προστασία από τον δυνατό ήλιο της άνοιξης.
Οι παλιότεροι πίστευαν ότι η κλωστή μπορούσε να προστατεύσει ιδιαίτερα τα παιδιά από το να «καούν» ή να μαυρίσουν από τον πρώτο ανοιξιάτικο ήλιο. Σε ορισμένες περιοχές, το βραχιολάκι είχε και τον χαρακτήρα φυλαχτού ενάντια στη βασκανία.
Φυσικά, πρόκειται για λαϊκές δοξασίες και όχι για πραγματική προστασία από την ηλιακή ακτινοβολία. Η αξία του εθίμου βρίσκεται στον συμβολισμό και στη διατήρηση της παράδοσης.
Τι σημαίνει το κόκκινο και τι το λευκό χρώμα;
Τα δύο χρώματα έχουν αποκτήσει διαφορετικούς συμβολισμούς μέσα στους αιώνες. Το κόκκινο συνδέεται συχνά με τη ζωή, τη δύναμη, την υγεία και τη ζωντάνια, ενώ το λευκό παραπέμπει στην καθαρότητα και στο νέο ξεκίνημα.
Σε άλλες λαϊκές ερμηνείες, τα χρώματα συμβολίζουν την αντίθεση ανάμεσα στον χειμώνα και στην άνοιξη ή εκφράζουν την ευχή για μια καλή και ευτυχισμένη χρονιά.
Δεν υπάρχει, ωστόσο, μία ενιαία εξήγηση που να ισχύει για όλες τις περιοχές. Οι συμβολισμοί διαμορφώθηκαν μέσα από διαφορετικές τοπικές παραδόσεις.
Πώς φτιάχνεται ο Μάρτης και πότε τον φοράμε;
Παραδοσιακά, ο Μάρτης φτιάχνεται την τελευταία ημέρα του Φεβρουαρίου. Δύο κλωστές, μία κόκκινη και μία λευκή, στρίβονται μεταξύ τους ή πλέκονται και στη συνέχεια δένονται στον καρπό.
Σε πολλές οικογένειες, οι μητέρες και οι γιαγιάδες ετοίμαζαν τα βραχιολάκια για τα παιδιά, ώστε να τα φορέσουν το πρωί της 1ης Μαρτίου, πριν βγουν από το σπίτι.
Σε ορισμένες τοπικές παραλλαγές, η κλωστή δενόταν ακόμη και στο μεγάλο δάχτυλο του ποδιού, με την πεποίθηση ότι θα προστάτευε αυτόν που τη φορούσε από τα σκοντάμματα.
Σήμερα ο Μάρτης μπορεί να έχει πολλές διαφορετικές μορφές, από το απλό στριφτό βραχιολάκι μέχρι πιο περίτεχνα χειροποίητα σχέδια. Το βασικό του χαρακτηριστικό, όμως, παραμένει ο συνδυασμός του κόκκινου και του λευκού.
Η πιθανή σύνδεση του Μάρτη με τα Ελευσίνια Μυστήρια
Μια από τις πιο γνωστές θεωρίες για τις αρχαίες ρίζες του εθίμου συνδέεται με τα Ελευσίνια Μυστήρια, τις σημαντικές θρησκευτικές τελετές της αρχαίας Ελλάδας προς τιμήν της Δήμητρας και της Περσεφόνης.
Κατά τη διάρκεια της πομπής των μυημένων από την Αθήνα προς την Ελευσίνα πραγματοποιούνταν μια τελετή που ονομαζόταν «κρόκωση».
Σύμφωνα με αρχαίες μαρτυρίες και τη σχετική ιστορική έρευνα, μέλη του γένους των Κροκωνιδών έδεναν μια κλωστή ή ταινία στο δεξί χέρι και στο αριστερό πόδι των μυημένων. Η ταινία είχε το χρώμα του κρόκου, δηλαδή μια κιτρινωπή απόχρωση.

Ήταν η αρχαία Κρόκη ο πρόγονος του σημερινού Μάρτη;
Η ομοιότητα ανάμεσα στις δύο πρακτικές είναι ενδιαφέρουσα. Και στις δύο περιπτώσεις, μια κλωστή δένεται σε συγκεκριμένο σημείο του σώματος και αποκτά συμβολικό ή τελετουργικό χαρακτήρα.
Υπάρχουν, όμως, σημαντικές διαφορές. Η αρχαία Κρόκη δεν είχε τον σημερινό συνδυασμό κόκκινου και λευκού, ενώ τα Μεγάλα Ελευσίνια Μυστήρια πραγματοποιούνταν το φθινόπωρο και όχι τον Μάρτιο.
Δεν υπάρχουν επαρκή ιστορικά στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι ο σημερινός Μάρτης αποτελεί άμεση και αδιάσπαστη συνέχεια της αρχαίας Κρόκης.
Η σύνδεση παραμένει μια ενδιαφέρουσα ιστορική υπόθεση, που δείχνει πόσο παλιά είναι η χρήση νημάτων και φυλαχτών σε τελετουργίες και λαϊκές παραδόσεις.
Στα Ελευσίνια Μυστήρια σημαντική θέση είχε επίσης ο κυκεών, το αρχαίο ποτό που συνδεόταν με τις τελετές της Ελευσίνας.
Το έθιμο της κόκκινης και λευκής κλωστής υπάρχει και σε άλλες χώρες
Ο Μάρτης δεν είναι αποκλειστικά ελληνική παράδοση. Παρόμοια έθιμα συναντάμε σε πολλές χώρες της Βαλκανικής, όπου η πρώτη ημέρα του Μαρτίου σηματοδοτεί τον ερχομό της άνοιξης.
Στη Βουλγαρία το έθιμο ονομάζεται «Μαρτενίτσα» και συνδέεται με τη Μπάμπα Μάρτα, μια λαϊκή μορφή που προσωποποιεί τον Μάρτιο. Οι άνθρωποι ανταλλάσσουν κόκκινα και λευκά στολίδια, ευχόμενοι υγεία, τύχη και ευημερία.
Στη Ρουμανία και στη Μολδαβία υπάρχει το «Μαρτσισόρ», ενώ στη Βόρεια Μακεδονία συναντάμε τη «Μάρτινκα». Συγγενικές παραδόσεις υπάρχουν και στην Αλβανία.
Παρά τις διαφορές στις ονομασίες, στα σχέδια και στους επιμέρους συμβολισμούς, ο κοινός πυρήνας είναι η υποδοχή της άνοιξης και οι ευχές για καλή υγεία.
Η αναγνώριση από την UNESCO το 2017
Το 2017, η UNESCO ενέγραψε τις πολιτιστικές πρακτικές που συνδέονται με την 1η Μαρτίου στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας.
Η εγγραφή πραγματοποιήθηκε έπειτα από κοινή υποψηφιότητα της Βουλγαρίας, της Βόρειας Μακεδονίας, της Μολδαβίας και της Ρουμανίας. Η Ελλάδα δεν συμμετείχε στη συγκεκριμένη υποψηφιότητα, παρότι διαθέτει συγγενικό έθιμο.
Η UNESCO αναγνωρίζει τη σημασία της παράδοσης ως κοινωνικής πρακτικής που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά. Η ανταλλαγή και η χρήση της κόκκινης και λευκής κλωστής συνδέουν τις οικογένειες και τις κοινότητες με την αλλαγή της εποχής.
Η αναγνώριση αφορά την πολιτιστική αξία των εθίμων και δεν αποτελεί απόδειξη κάποιας συγκεκριμένης αρχαίας καταγωγής τους.
Γιατί βγάζουμε τον Μάρτη όταν δούμε το πρώτο χελιδόνι;
Μια από τις πιο χαρακτηριστικές συνήθειες θέλει τα παιδιά να βγάζουν το βραχιολάκι όταν αντικρίσουν το πρώτο χελιδόνι της άνοιξης.
Σε άλλες περιοχές, ο Μάρτης φοριέται μέχρι το τέλος του μήνα, ενώ υπάρχουν παραλλαγές στις οποίες αφαιρείται όταν εμφανιστούν τα πρώτα ανθισμένα δέντρα.
Το χελιδόνι είχε ξεχωριστή θέση στη λαϊκή φαντασία, επειδή η εμφάνισή του συνδεόταν με την επιστροφή της άνοιξης και την αναγέννηση της φύσης.
Γι’ αυτό και σε αρκετά μέρη της Ελλάδας συνήθιζαν να δένουν τον Μάρτη σε μια τριανταφυλλιά ή σε άλλο δέντρο, πιστεύοντας ότι τα πουλιά θα έπαιρναν τις κλωστές για να φτιάξουν τις φωλιές τους.
Γιατί δεν είναι καλή ιδέα να αφήνουμε κλωστές για τα πουλιά
Αν και η συνήθεια έχει τη δική της θέση στην παράδοση, σήμερα γνωρίζουμε ότι οι κλωστές μπορούν να δημιουργήσουν κινδύνους για τα πουλιά.
Μακριά νήματα και σπάγκοι μπορεί να τυλιχτούν γύρω από τα πόδια, τα φτερά ή τον λαιμό τους. Ιδιαίτερα ευάλωτοι είναι οι νεοσσοί που βρίσκονται μέσα στις φωλιές.
Για τον λόγο αυτό, οργανώσεις προστασίας της άγριας ζωής συνιστούν να μην αφήνουμε κλωστές και νήματα στο περιβάλλον ως υλικά φωλιάσματος.
Αν θέλετε να διατηρήσετε συμβολικά το έθιμο, μπορείτε να φυλάξετε τον Μάρτη ως ενθύμιο ή να τον χρησιμοποιήσετε σε μια διακόσμηση μέσα στο σπίτι, χωρίς να τον αφήσετε προσβάσιμο στα πουλιά.
Γιατί το έθιμο του Μάρτη παραμένει ζωντανό
Το πιο όμορφο στοιχείο αυτής της παράδοσης είναι η απλότητά της. Δύο κλωστές αρκούν για να δημιουργήσουν ένα αντικείμενο γεμάτο αναμνήσεις και συμβολισμούς.
Για πολλά παιδιά, η κατασκευή του Μάρτη είναι μια μικρή οικογενειακή τελετουργία. Η γιαγιά δείχνει πώς στρίβουν οι κλωστές, οι γονείς βοηθούν στο δέσιμο και το βραχιολάκι γίνεται το πρώτο σημάδι ότι πλησιάζει η άνοιξη.
Ανάλογες λαϊκές συνήθειες συνδέονται με την εποχική αλλαγή και σε άλλες περιόδους του Μαρτίου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το παλιό έθιμο με τις κατσαρόλες και τα κουδούνια για τον συμβολικό διωγμό των φιδιών, που καταγράφεται σε περιοχές της Ελλάδας.
Τέτοιες παραδόσεις αποτυπώνουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι προσπαθούσαν να εξηγήσουν τις αλλαγές της φύσης και να υποδεχτούν μια νέα εποχή με αισιοδοξία.

Ο Μάρτης δεν χρειάζεται να έχει αποδεδειγμένη καταγωγή από την αρχαιότητα για να διατηρεί την αξία του. Παραμένει ένα ζωντανό έθιμο που ενώνει την οικογενειακή μνήμη με την αλλαγή των εποχών.
Και ίσως αυτός να είναι ο σημαντικότερος λόγος που συνεχίζουμε να φοράμε την κόκκινη και λευκή κλωστή κάθε 1η Μαρτίου: επειδή, μέσα από μια τόσο απλή συνήθεια, η άνοιξη αποκτά το δικό της μικρό σύμβολο.












