Μια φωλιά που κρέμεται από κλαδί και μοιάζει με πλεγμένο καλάθι μπορεί να είναι έργο ενός πουλιού υφαντή. Με διαδοχικές κινήσεις του ράμφους, το μικρό πτηνό περνά και τραβά φυτικές ίνες, μετατρέποντας το χορτάρι σε μια σύνθετη κατασκευή.
Οι υφαντές, γνωστοί στα αγγλικά ως weaver birds, πήραν το όνομά τους από αυτήν ακριβώς την ικανότητα. Ωστόσο, δεν χτίζουν όλοι την ίδια φωλιά: ανάλογα με το είδος, συναντάμε από ατομικές κρεμαστές κατασκευές μέχρι μεγάλες κοινόχρηστες φωλιές με ξεχωριστούς θαλάμους.
Ποια είναι τα πουλιά υφαντές;
Οι υφαντές ανήκουν στην οικογένεια Ploceidae, η οποία περιλαμβάνει πολλά διαφορετικά είδη. Ζουν κυρίως στην υποσαχάρια Αφρική, ενώ ορισμένα είδη απαντούν στην Ασία. Το αγγλικό όνομά τους προέρχεται από το ρήμα «weave», δηλαδή «υφαίνω».
Πολλά είδη φωλιάζουν σε αποικίες, με αρκετές ξεχωριστές φωλιές συγκεντρωμένες στην ίδια περιοχή. Αυτό διαφέρει από την κοινή κατασκευή του κοινωνικού υφαντή, όπου πολλά πουλιά χρησιμοποιούν διαφορετικούς θαλάμους κάτω από μια ενιαία μεγάλη στέγη.
Πώς πλέκεται μια κρεμαστή φωλιά;
Στα είδη που κατασκευάζουν υφαντές φωλιές, τα εύκαμπτα φυτικά υλικά επιτρέπουν τη δημιουργία μιας δεμένης δομής. Το πουλί χρησιμοποιεί κυρίως το ράμφος του για να χειριστεί τις ίνες, περνώντας τες μέσα από την υπάρχουσα πλέξη και τραβώντας τες στη θέση τους.
Η αρχική στερέωση είναι ιδιαίτερα σημαντική. Στον υφαντή Ploceus velatus, οι ερευνητές έχουν περιγράψει μια πρώτη φάση πρόσδεσης χόρτου σε γυμνό κλαδί και στη συνέχεια τον σχηματισμό ενός δακτυλίου. Από αυτό το αρχικό πλαίσιο αναπτύσσεται σταδιακά η φωλιά.
Στον ασιατικό υφαντή baya, με επιστημονικό όνομα Ploceus philippinus, η κατασκευή περνά από μια χαρακτηριστική ημιτελή μορφή που θυμίζει κράνος. Η ολοκληρωμένη φωλιά διαθέτει κλειστό θάλαμο και μπορεί να έχει μια επιμήκη, σωληνοειδή είσοδο. Αυτή η μορφή, όμως, δεν αποτελεί κοινό σχέδιο για όλους τους υφαντές.
Ποιος χτίζει και ποιος επιλέγει τη φωλιά;
Σε πολλά γνωστά είδη, το αρσενικό αναλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της κατασκευής και προσπαθεί να προσελκύσει θηλυκό. Στον baya, τα θηλυκά μπορούν να επιλέξουν ανάμεσα σε ημιτελείς φωλιές, πριν αυτές ολοκληρωθούν για την αναπαραγωγή.
Η εικόνα μιας «επιθεώρησης» είναι ενδιαφέρουσα, αλλά δεν σημαίνει ότι το θηλυκό κρίνει μόνο πόσο όμορφα έχει πλεχτεί το χορτάρι. Μελέτη στο συγκεκριμένο είδος βρήκε ότι η θέση της φωλιάς προέβλεπε την επιλογή του θηλυκού καλύτερα από τα χαρακτηριστικά της αρχιτεκτονικής της.
Ούτε ισχύει ένας καθολικός κανόνας ότι κάθε απόρριψη οδηγεί αμέσως σε γκρέμισμα και νέα κατασκευή. Η συμπεριφορά εξαρτάται από το είδος και τις περιστάσεις, ενώ έχουν καταγραφεί και περιορισμένες συνεισφορές θηλυκών στην εσωτερική διαμόρφωση φωλιών baya.
Είναι μόνο ένστικτο ή μετρά και η εμπειρία;
Οι φωλιές συχνά παρουσιάζονται σαν αποτέλεσμα ενός έτοιμου, αμετάβλητου προγράμματος. Η έρευνα, όμως, δείχνει ότι η εικόνα είναι πιο σύνθετη και ότι η εμπειρία αξίζει να εξετάζεται μαζί με τις κληρονομημένες συμπεριφορές.
Σε μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2011, οι επιστήμονες παρακολούθησαν αρσενικούς υφαντές Ploceus velatus καθώς έχτιζαν φωλιές. Κατέγραψαν διαφορές στον χειρισμό του χόρτου, στην ταχύτητα ολοκλήρωσης των πρώτων σταδίων και στη συχνότητα με την οποία τους έπεφτε το υλικό.
Οι αλλαγές όσο τα πουλιά κατασκεύαζαν περισσότερες φωλιές θεωρήθηκαν συμβατές με αυξανόμενη δεξιοτεχνία. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι σχεδιάζουν όπως ένας άνθρωπος, αλλά κάνει ανεπαρκή την εξήγηση ότι όλα γίνονται «μόνο με το ένστικτο».
Πόση προστασία προσφέρει η κατασκευή;
Η θέση και η μορφή μιας φωλιάς μπορούν να επηρεάζουν την έκθεσή της σε θηρευτές και στις καιρικές συνθήκες. Μια κρεμαστή κατασκευή ή μια δύσκολα προσβάσιμη είσοδος μπορεί να δυσκολεύει την πρόσβαση, χωρίς να κάνει τη φωλιά απρόσβλητη.
Παρόμοια προσοχή χρειάζεται και η περιγραφή της θερμομόνωσης. Η θερμοκρασία στο εσωτερικό επηρεάζεται από την κατασκευή, τη θέση και το εξωτερικό περιβάλλον· δεν παραμένει υποχρεωτικά σταθερή. Γι’ αυτό οι επιστήμονες εξετάζουν το μικροκλίμα της φωλιάς, δηλαδή τις συνθήκες που επικρατούν μέσα της.
Οι υφαντές που μοιράζονται μια μεγάλη στέγη
Ο κοινωνικός υφαντής, Philetairus socius, ακολουθεί μια διαφορετική προσέγγιση στη νότια Αφρική. Κατασκευάζει μαζί με άλλα άτομα μια μεγάλη κοινόχρηστη φωλιά, η οποία περιλαμβάνει πολλούς ανεξάρτητους θαλάμους για αναπαραγωγή και νυχτερινή ανάπαυση.
Η συντήρηση αφορά τόσο τους επιμέρους θαλάμους όσο και την κοινή εξωτερική κατασκευή. Έτσι, οι υφαντές προσφέρουν στους ερευνητές την ευκαιρία να μελετούν όχι μόνο τον χειρισμό των υλικών, αλλά και τη συνεργασία γύρω από μια δομή που χρησιμοποιούν πολλά πουλιά.
Η έκφραση «Animal Engineering» χρησιμοποιείται περιγραφικά για τέτοιες εντυπωσιακές κατασκευές ζώων. Στην περίπτωση των υφαντών, το ενδιαφέρον βρίσκεται στις πραγματικές κινήσεις: μια ίνα που στερεώνεται, μια πλέξη που συνεχίζεται και ένα αρχικό πλαίσιο που μετατρέπεται σε χώρο για αυγά και νεοσσούς.
Την επόμενη φορά που θα δείτε μια τέτοια φωλιά, αξίζει να προσέξετε τις λεπτομέρειές της. Το εντυπωσιακό δεν είναι μόνο το τελικό σχήμα, αλλά οι επαναλαμβανόμενες κινήσεις με τις οποίες ένα μικρό πουλί το δημιουργεί.
Πηγές:
