«Μην πεις ποτέ σου “είναι αργά”. Τ’ ακούς; Ό,τι κι αν γίνει». Η φράση αυτή, που αποδίδεται ευρέως στον Αντώνη Σαμαράκη, έχει ταξιδέψει για χρόνια από στόμα σε στόμα και από κείμενο σε κείμενο ως ένα σύντομο μήνυμα ελπίδας και επιμονής.
Μέσα σε λίγες λέξεις εκφράζει μια σκέψη που συναντάται συχνά και στο πνεύμα του έργου του Σαμαράκη: ακόμη και απέναντι στην απογοήτευση, στον φόβο ή στην αίσθηση ότι μια ευκαιρία χάθηκε, η παραίτηση δεν είναι μονόδρομος.
Τι σημαίνει το «μην πεις ποτέ σου είναι αργά»;
Η δύναμη της φράσης βρίσκεται κυρίως στην απλότητά της. Δεν υπόσχεται ότι όλα μπορούν να διορθωθούν ούτε ότι κάθε χαμένη ευκαιρία μπορεί να επιστρέψει. Μας καλεί όμως να μην αντιμετωπίζουμε την απογοήτευση σαν τελεσίδικη απόφαση.
Υπάρχουν στιγμές που ένας άνθρωπος μπορεί να πιστέψει ότι άργησε να αλλάξει πορεία, να ξεκινήσει κάτι καινούργιο, να διορθώσει ένα λάθος ή απλώς να ξαναπροσπαθήσει. Η φράση λειτουργεί σαν μια υπενθύμιση ότι η δυσκολία και η αποτυχία δεν σημαίνουν απαραίτητα το τέλος της προσπάθειας.
Η ελπίδα βρίσκεται στον πυρήνα του έργου του Σαμαράκη
Η ελπίδα δεν είναι τυχαία έννοια όταν μιλάμε για τον Αντώνη Σαμαράκη. Ήδη η πρώτη του συλλογή διηγημάτων, που εκδόθηκε το 1954, είχε τον χαρακτηριστικό τίτλο «Ζητείται ελπίς».
Στα έργα του επανέρχονται ο απλός άνθρωπος, η μοναξιά, η εξουσία, η αδικία, η απώλεια ιδανικών και η ανάγκη διατήρησης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Ο Σαμαράκης δεν αντιμετώπισε την ελπίδα ως μια εύκολη αισιοδοξία, αλλά συχνά ως αντίδραση απέναντι σε έναν κόσμο που μπορεί να γίνει απάνθρωπος.
Αυτός είναι και ένας λόγος που η συγκεκριμένη φράση έχει συνδεθεί τόσο έντονα με το όνομά του.
Όταν το «είναι αργά» γίνεται προσωπική παγίδα
Στην καθημερινότητα, το «είναι αργά» μπορεί να εμφανιστεί με πολλές μορφές. Μπορεί να αφορά μια επαγγελματική αλλαγή, μια σπουδή που δεν ολοκληρώθηκε, μια σχέση, ένα προσωπικό σχέδιο ή μια απόφαση που αναβάλαμε για χρόνια.
Μερικές φορές υπάρχουν πράγματι ευκαιρίες που χάνονται και επιλογές που δεν μπορούν να αντιστραφούν. Αυτό όμως είναι διαφορετικό από το να θεωρήσουμε ότι επειδή κάτι δεν έγινε όταν το είχαμε σχεδιάσει, δεν αξίζει να επιχειρήσουμε τίποτε άλλο.
Το μήνυμα της φράσης μπορεί να διαβαστεί ακριβώς έτσι: όχι ως υπόσχεση ότι όλα είναι πάντα δυνατά, αλλά ως άρνηση να μετατρέψουμε μια αποτυχία σε μόνιμη παραίτηση.
Οι κοινωνικές προθεσμίες που βάζουμε στη ζωή μας
Ένα μεγάλο μέρος της αίσθησης ότι «αργήσαμε» προέρχεται συχνά από τη σύγκριση με τους άλλους.
Υπάρχουν κοινωνικές προσδοκίες για την ηλικία στην οποία κάποιος «πρέπει» να έχει ολοκληρώσει τις σπουδές του, να έχει βρει μια σταθερή δουλειά, να έχει δημιουργήσει οικογένεια ή να έχει κατακτήσει συγκεκριμένους στόχους.
Η ζωή όμως δεν ακολουθεί ένα κοινό χρονοδιάγραμμα για όλους. Οι συνθήκες, οι επιθυμίες και οι προτεραιότητες κάθε ανθρώπου είναι διαφορετικές.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο χρόνος δεν έχει σημασία. Σημαίνει ότι η σύγκριση με το πρόγραμμα κάποιου άλλου δεν είναι πάντα ένας δίκαιος τρόπος να κρίνουμε τη δική μας πορεία.
Δεν είναι πάντα θέμα να ξεκινήσεις από την αρχή
Ένα νέο ξεκίνημα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι πρέπει να διαγράψουμε όσα προηγήθηκαν. Μπορεί να σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε όσα μάθαμε για να πάρουμε μια διαφορετική απόφαση.
Μερικές φορές η αλλαγή είναι μεγάλη. Άλλες φορές είναι ένα μικρό επόμενο βήμα: μια συζήτηση που αναβάλαμε, μια νέα δεξιότητα, μια διαφορετική συνήθεια ή η απόφαση να δοκιμάσουμε ξανά κάτι που κάποτε δεν πέτυχε.
Από αυτή την άποψη, το «μην πεις ποτέ σου είναι αργά» δεν είναι απαραίτητα κάλεσμα για μια θεαματική ανατροπή. Μπορεί να είναι απλώς μια προτροπή να μη θεωρήσουμε ότι η προηγούμενη αποτυχία αποφασίζει και για το επόμενο βήμα.
Ποιος ήταν ο Αντώνης Σαμαράκης;
Ο Αντώνης Σαμαράκης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1919 και υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της ελληνικής μεταπολεμικής πεζογραφίας.
Σπούδασε νομικά και εργάστηκε για πολλά χρόνια στο Υπουργείο Εργασίας. Στη λογοτεχνία καθιερώθηκε το 1954 με τη συλλογή διηγημάτων «Ζητείται ελπίς».
Στα γνωστότερα έργα του περιλαμβάνονται:
- «Ζητείται ελπίς»,
- «Σήμα κινδύνου»,
- «Αρνούμαι»,
- «Γραφείον Ιδεών»,
- «Το λάθος»,
- «Το Διαβατήριο».
Το «Το λάθος», που εκδόθηκε το 1965, έγινε το διεθνώς γνωστότερο έργο του και μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες.
Ένας συγγραφέας με έντονο ανθρωπιστικό προσανατολισμό
Ο Σαμαράκης δεν περιορίστηκε στη λογοτεχνία. Υπήρξε ενεργός πολίτης, ασχολήθηκε έντονα με τα ανθρώπινα δικαιώματα και ιδιαίτερα με τα δικαιώματα των παιδιών.
Συνεργάστηκε με διεθνείς οργανισμούς, ταξίδεψε ως εμπειρογνώμονας και συνδέθηκε στενά με τη UNICEF. Υπήρξε επίσης εμπνευστής του θεσμού της Βουλής των Εφήβων.
Στο έργο του εμφανίζεται επανειλημμένα η αγωνία του απλού ανθρώπου απέναντι στην εξουσία, στον ολοκληρωτισμό, στον πόλεμο και στην απώλεια της ανθρωπιάς. Παρά τη σκοτεινή θεματολογία αρκετών κειμένων του, η αναζήτηση ελπίδας παραμένει σταθερό στοιχείο.
Γιατί αυτή η φράση εξακολουθεί να αγγίζει κόσμο;
Ίσως επειδή εκφράζει έναν φόβο που είναι σχεδόν καθολικός: μήπως χάσαμε τη στιγμή.
Οι άνθρωποι αλλάζουν δουλειά σε μεγαλύτερη ηλικία, επιστρέφουν στις σπουδές, ξεκινούν νέες σχέσεις, αναθεωρούν παλιές αποφάσεις ή ανακαλύπτουν ενδιαφέροντα που δεν είχαν χρόνο να ακολουθήσουν νωρίτερα.
Δεν πετυχαίνουν όλα τα νέα ξεκινήματα και κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί την έκβασή τους. Όμως η απόφαση ότι «είναι πλέον αργά» μπορεί από μόνη της να κλείσει μια δυνατότητα πριν καν εξεταστεί.
Το μήνυμα πίσω από τις λίγες λέξεις
Η φράση που αποδίδεται στον Αντώνη Σαμαράκη δεν χρειάζεται περίπλοκη ερμηνεία για να λειτουργήσει. Υπενθυμίζει ότι μια δύσκολη στιγμή δεν είναι αναγκαστικά ολόκληρη η ιστορία μας.
Ο χρόνος δεν γυρίζει πίσω και ορισμένες επιλογές έχουν συνέπειες. Υπάρχει όμως πάντα διαφορά ανάμεσα στο να αναγνωρίζουμε ρεαλιστικά όσα χάθηκαν και στο να εγκαταλείπουμε κάθε δυνατότητα για όσα μπορούν ακόμη να γίνουν.
«Μην πεις ποτέ σου “είναι αργά”. Τ’ ακούς; Ό,τι κι αν γίνει». Ίσως γι’ αυτό η φράση εξακολουθεί να επανέρχεται: όχι επειδή υπόσχεται ότι όλα θα πάνε καλά, αλλά επειδή μας θυμίζει ότι η παραίτηση δεν χρειάζεται να είναι η πρώτη μας επιλογή.
Πηγές:
