Ο Διονύσιος Σολωμός δεν έμεινε στην ιστορία μόνο ως ο ποιητής του Εθνικού Ύμνου. Το έργο του σημάδεψε τη νεοελληνική ποίηση και συνέδεσε όσο λίγοι την έννοια της ελευθερίας με τη γλώσσα, την παράδοση και την εθνική αυτογνωσία.
Πολλές φράσεις αποδίδονται σήμερα στον Σολωμό στο διαδίκτυο, όμως δεν είναι όλες αυθεντικές. Άλλες προέρχονται πράγματι από τα έργα του και άλλες φαίνεται να προστέθηκαν αργότερα στη δημόσια μνήμη χωρίς ασφαλή τεκμηρίωση.
Από τη Ζάκυνθο στην Ιταλία
Ο Διονύσιος Σολωμός γεννήθηκε στη Ζάκυνθο στις 8 Απριλίου 1798. Πατέρας του ήταν ο κόντε Νικόλαος Σολωμός και μητέρα του η Αγγελική Νίκλη, η οποία εργαζόταν ως υπηρέτρια στο σπίτι του. Ο ποιητής γεννήθηκε εκτός γάμου, όπως και ο αδελφός του Δημήτριος.
Το 1807 πέθανε ο πατέρας του και έναν χρόνο αργότερα ο δεκάχρονος Σολωμός έφυγε για την Ιταλία με συνοδό τον δάσκαλό του Don Santo Rossi. Φοίτησε αρχικά στη Βενετία και στη συνέχεια στο Λύκειο της Κρεμόνας, από όπου αποφοίτησε το 1815.
Την ίδια χρονιά γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Παβίας και ολοκλήρωσε τις σπουδές του το 1818. Η Νομική όμως δεν αποτέλεσε ποτέ την πραγματική του κλίση. Στην Ιταλία ήρθε σε βαθιά επαφή με τη λογοτεχνία και ιδιαίτερα με το ιταλικό ποιητικό κλίμα της εποχής.
Γιατί θεωρείται εθνικός ποιητής
Ο Σολωμός θεωρείται εθνικός ποιητής της Ελλάδας όχι μόνο επειδή έγραψε τον «Ύμνον εις την Ελευθερίαν», αλλά και επειδή έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στη δημοτική γλώσσα και αξιοποίησε δημιουργικά την κρητική λογοτεχνία και το δημοτικό τραγούδι.
Το 1823, μέσα στην Ελληνική Επανάσταση, έγραψε στη Ζάκυνθο τον «Ύμνον εις την Ελευθερίαν». Το ποίημα αποτελείται από 158 τετράστιχες στροφές. Αργότερα μελοποιήθηκε από τον Νικόλαο Μάντζαρο και από το 1865 οι πρώτες 24 στροφές καθιερώθηκαν ως ο Εθνικός Ύμνος της Ελλάδας, ενώ στις επίσημες τελετές ακούγονται οι δύο πρώτες.
Η ελευθερία και η γλώσσα στο κέντρο του έργου του
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές φράσεις του Σολωμού προέρχεται από τον «Διάλογο»:
«Μήγαρις έχω άλλο στο νου μου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα;»
Η φράση αυτή συνοψίζει με εντυπωσιακό τρόπο δύο από τις μεγαλύτερες αγωνίες του: την πολιτική ελευθερία και τη δημιουργία μιας ζωντανής ελληνικής λογοτεχνικής γλώσσας.
Στον ίδιο κύκλο ιδεών συνδέεται και η γνωστή φράση «Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικόν ό,τι είναι αληθές», η οποία μας παραδίδεται μέσω του Ιάκωβου Πολυλά και έχει ταυτιστεί με τη σκέψη του ποιητή.
Αυθεντικοί στίχοι του Διονυσίου Σολωμού
Από τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» προέρχονται μερικοί από τους πιο γνωστούς στίχους της νεοελληνικής ποίησης:
«Άκρα του τάφου σιωπή στον κάμπο βασιλεύει·
λαλεί πουλί, παίρνει σπυρί, κι η μάνα το ζηλεύει.»
Στο ίδιο έργο συναντάμε και την περίφημη ανοιξιάτικη εικόνα:
«Έστησε ο Έρωτας χορό με τον ξανθόν Απρίλη,
κι η φύσις ηύρε την καλή και τη γλυκειά της ώρα.»
Από άλλο σημείο της ποίησής του προέρχεται και η εικόνα:
«Νύχτα γεμάτη θάματα, νύχτα σπαρμένη μάγια.»
Εξίσου γνωστή είναι η φράση:
«Πάντ’ ανοιχτά, πάντ’ άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μου.»
«Όμορφος κόσμος ηθικός, αγγελικά πλασμένος»
Ο συγκεκριμένος στίχος είναι αυθεντικός και προέρχεται από το επίγραμμα «Εις Φραγκίσκα Φραίζερ»:
«Όμορφος κόσμος ηθικός, αγγελικά πλασμένος!»
Ο στίχος έγινε με τα χρόνια μία από τις πιο αναγνωρίσιμες φράσεις του Σολωμού, επειδή συμπυκνώνει τη βαθιά σχέση ανάμεσα στην εξωτερική ομορφιά και την εσωτερική ηθική αξία που διατρέχει μεγάλο μέρος της ποίησής του.
Ο «Πόρφυρας» και η στιγμή της αυτογνωσίας
Στον «Πόρφυρα», ένα από τα σημαντικότερα έργα της ώριμης περιόδου του, βρίσκεται ο στίχος:
«Άστραψε φως κι εγνώρισεν ο νιος τον εαυτό του.»
Το ποίημα βασίστηκε σε πραγματικό περιστατικό με έναν νεαρό Άγγλο στρατιώτη που δέχθηκε επίθεση από καρχαρία στην Κέρκυρα. Ο Σολωμός όμως μεταμόρφωσε το γεγονός σε ποίημα για την αυτογνωσία, τον φόβο και την ανθρώπινη δύναμη απέναντι στον θάνατο.
«Γλυκιά η ζωή κι ο θάνατος μαυρίλα»
Αυθεντικός είναι και ο στίχος:
«Γλυκιά η ζωή κι ο θάνατος μαυρίλα.»
Η φράση ανήκει στην ποιητική επεξεργασία του «Λάμπρου» και συνδέεται με την αντίθεση ανάμεσα στη χαρά της ζωής και τη σκοτεινή παρουσία του θανάτου.
Οι φράσεις που δεν πρέπει να του αποδίδονται χωρίς απόδειξη
Στο διαδίκτυο κυκλοφορούν πολλές «ρήσεις του Σολωμού» που επαναλαμβάνονται από site σε site χωρίς να παραπέμπουν σε συγκεκριμένο έργο ή χειρόγραφο.
Φράσεις όπως «Δεν είναι άξιοι να αγαπηθούν εκείνοι οι οποίοι δεν διακινδυνεύουν τίποτε» ή «Μη σκύβεις ποτέ το κεφάλι… ψηλά να το κρατάς για να θεωρείς τον ήλιο της ζωής» δεν εντοπίζονται με ασφάλεια στις έγκυρες εκδόσεις των έργων του και είναι προτιμότερο να μην παρουσιάζονται ως λόγια του ποιητή.
Το ίδιο ισχύει γενικά για κάθε απόφθεγμα που εμφανίζεται μόνο σε συλλογές γνωμικών χωρίς αναφορά σε συγκεκριμένο έργο. Στην περίπτωση του Σολωμού, υπάρχουν αρκετοί αυθεντικοί στίχοι ώστε να μη χρειάζεται να του αποδίδονται λόγια που δεν έγραψε.
Η κληρονομιά του Σολωμού
Ο Διονύσιος Σολωμός πέθανε στην Κέρκυρα στις 9 Φεβρουαρίου 1857. Μεγάλο μέρος του έργου του έμεινε αποσπασματικό και εκδόθηκε μετά τον θάνατό του από τον Ιάκωβο Πολυλά.
Παρά τα ανολοκλήρωτα έργα και τα χειρόγραφα, η επίδρασή του στη νεοελληνική ποίηση υπήρξε τεράστια. Η ελευθερία, η γλώσσα, η φύση, ο θάνατος και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια έγιναν στα χέρια του ποιητικά θέματα που σημάδεψαν ολόκληρες γενιές.
Και ίσως γι’ αυτό οι αυθεντικοί στίχοι του έχουν ακόμη τόση δύναμη: επειδή δεν χρειάζονται καμία μεταγενέστερη προσθήκη για να παραμένουν ζωντανοί.












