Ο Αριστοτέλης άφησε ένα από τα πιο ολοκληρωμένα φιλοσοφικά έργα της αρχαιότητας και η σκέψη του για την ευτυχία εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις. Στα Ηθικά Νικομάχεια δεν αντιμετωπίζει την ευτυχία ως μια ευχάριστη διάθεση ή μια σειρά όμορφων στιγμών, αλλά ως τον συνολικό τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος ζει και πράττει.
Η λέξη που χρησιμοποιεί είναι η ευδαιμονία. Και παρότι συχνά μεταφράζεται ως «ευτυχία», η έννοια είναι ευρύτερη: αφορά μια ζωή που πηγαίνει καλά, έχει σκοπό και εκφράζει τις καλύτερες ανθρώπινες δυνατότητες.
Γιατί η ευδαιμονία είναι ο ύψιστος σκοπός;
Ο Αριστοτέλης ξεκινά από μια απλή παρατήρηση: οι πράξεις μας κατευθύνονται προς κάποιο αγαθό. Άλλα πράγματα τα επιδιώκουμε ως μέσα για κάτι διαφορετικό, ενώ υπάρχει και ένα αγαθό που το θέλουμε για το ίδιο και όχι για κάτι άλλο.
Αυτό το ανώτατο αγαθό το ταυτίζει με την ευδαιμονία. Την επιλέγουμε για την ίδια, ενώ χρήματα, τιμές, απολαύσεις ή ακόμη και γνώσεις μπορεί να τα επιδιώκουμε και επειδή πιστεύουμε ότι θα μας βοηθήσουν να ζήσουμε καλύτερα.
Για τον Αριστοτέλη, λοιπόν, το ερώτημα δεν είναι απλώς «πώς μπορώ να νιώθω πιο ευτυχισμένος;». Είναι βαθύτερο: «τι σημαίνει να ζει ένας άνθρωπος καλά;».
Η ευτυχία δεν είναι απλώς ένα συναίσθημα
Η αριστοτελική ευδαιμονία δεν είναι μια ψυχολογική κατάσταση που εμφανίζεται και εξαφανίζεται ανάλογα με τη διάθεσή μας. Συνδέεται με τη δραστηριότητα και με τον τρόπο που χρησιμοποιούμε τις ανθρώπινες δυνατότητές μας.
Ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι η καλή ζωή απαιτεί δραστηριότητα σύμφωνα με την αρετή. Δεν αρκεί, δηλαδή, να διαθέτει κάποιος καλές προθέσεις ή έναν «καλό χαρακτήρα» θεωρητικά. Η αρετή πρέπει να εκφράζεται έμπρακτα στις επιλογές και στη συμπεριφορά του.
Τι ρόλο παίζει η αρετή;
Η αρετή βρίσκεται στον πυρήνα της ηθικής του Αριστοτέλη. Ο ίδιος διακρίνει τις αρετές του χαρακτήρα από τις διανοητικές αρετές.
Οι ηθικές αρετές, όπως η ανδρεία, η εγκράτεια και η δικαιοσύνη, δεν εμφανίζονται αυτόματα. Καλλιεργούνται μέσα από τη συνήθεια. Γινόμαστε, με άλλα λόγια, καλύτεροι κάνοντας επανειλημμένα καλές πράξεις και μαθαίνοντας να επιλέγουμε σωστά.
Οι διανοητικές αρετές σχετίζονται περισσότερο με τη σκέψη, τη γνώση και την κρίση. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η φρόνηση, δηλαδή η πρακτική σοφία που μας βοηθά να κρίνουμε τι είναι σωστό σε μια συγκεκριμένη κατάσταση.
Τι είναι η «μεσότητα»;
Μία από τις πιο γνωστές ιδέες του Αριστοτέλη είναι ότι πολλές αρετές βρίσκονται ανάμεσα σε δύο άκρα. Η ανδρεία, για παράδειγμα, βρίσκεται ανάμεσα στη δειλία και στην απερισκεψία.
Η «μεσότητα» όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει πάντα να διαλέγουμε μια αριθμητική μέση λύση. Η σωστή επιλογή εξαρτάται από την περίσταση, τον άνθρωπο και το τι επιβάλλει η λογική. Γι’ αυτό και η φρόνηση έχει τόσο μεγάλη σημασία.
Η αρετή είναι, επομένως, μια σταθερή ικανότητα να βρίσκουμε την κατάλληλη στάση και πράξη, όχι ένας απλός κανόνας που εφαρμόζεται μηχανικά.
Εξαρτάται η ευτυχία μόνο από εμάς;
Εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες διαφορές ανάμεσα στη σκέψη του Αριστοτέλη και σε πολλές σύγχρονες φράσεις αυτοβοήθειας.
Ο Αριστοτέλης δεν λέει ότι η ευτυχία εξαρτάται αποκλειστικά από τη στάση μας ή ότι οι εξωτερικές συνθήκες είναι αδιάφορες. Αντίθετα, αναγνωρίζει ότι ο άνθρωπος χρειάζεται σε έναν βαθμό και εξωτερικά αγαθά για να μπορέσει να ζήσει και να πράξει καλά.
Φίλοι, επαρκή μέσα και γενικότερα ορισμένες ευνοϊκές συνθήκες μπορούν να λειτουργήσουν ως απαραίτητα στηρίγματα μιας καλής ζωής. Μεγάλες συμφορές, απώλειες ή σοβαρές δυσκολίες μπορούν επίσης να επηρεάσουν την ευδαιμονία.
Η αρετή παραμένει κεντρική, αλλά δεν παρουσιάζεται ως μαγική ασπίδα απέναντι σε κάθε μορφή δυστυχίας.
Γιατί οι φίλοι είναι τόσο σημαντικοί;
Η αριστοτελική ευδαιμονία δεν είναι μια απομονωμένη εσωτερική κατάσταση. Ο άνθρωπος, για τον Αριστοτέλη, είναι κοινωνικό ον και η καλή ζωή συνδέεται με τις σχέσεις, τη φιλία και τη συμμετοχή στην κοινότητα.
Στα Ηθικά Νικομάχεια αφιερώνει μάλιστα εκτεταμένο μέρος στη φιλία. Οι καλές σχέσεις δεν είναι απλώς μια ευχάριστη προσθήκη στη ζωή, αλλά σημαντικό μέρος της ανθρώπινης ολοκλήρωσης.
Η πραγματικά καλή ζωή, επομένως, δεν είναι μια μοναχική αναζήτηση «εσωτερικής γαλήνης». Αναπτύσσεται μέσα στις πράξεις, στις σχέσεις και στην κοινή ζωή με άλλους ανθρώπους.
Ποια θέση έχουν οι επιθυμίες και οι απολαύσεις;
Ο Αριστοτέλης δεν θεωρεί όλες τις επιθυμίες κακές ούτε αντιμετωπίζει την απόλαυση ως κάτι που πρέπει να αποφεύγεται. Το ερώτημα είναι ποιες απολαύσεις επιλέγουμε και με ποιον τρόπο.
Ένας άνθρωπος που έχει διαμορφώσει καλό χαρακτήρα τείνει, κατά τον Αριστοτέλη, να βρίσκει ευχαρίστηση σε πράξεις που είναι και καλές. Η απόλαυση μπορεί έτσι να συνοδεύει την ενάρετη δραστηριότητα αντί να συγκρούεται απαραίτητα μαζί της.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι επιθυμούμε πράγματα. Είναι όταν οι επιθυμίες μας αποκτούν τέτοια δύναμη ώστε να μας απομακρύνουν από την ορθή κρίση και την καλή πράξη.
Η ευδαιμονία κρίνεται σε ολόκληρη τη ζωή
Για τον Αριστοτέλη, δεν μπορούμε να κρίνουμε την ποιότητα μιας ζωής από μία μόνο καλή ημέρα ή από μια σύντομη περίοδο επιτυχίας. Η ευδαιμονία απαιτεί διάρκεια και σταθερότητα.
Ένας άνθρωπος μπορεί να γνωρίσει χαρές και δυσκολίες, επιτυχίες και αποτυχίες. Αυτό που έχει σημασία είναι ο συνολικός τρόπος με τον οποίο ζει, επιλέγει και δρα μέσα στον χρόνο.
Γι’ αυτό η αριστοτελική ευτυχία μοιάζει περισσότερο με μια επιτυχημένη πορεία ζωής παρά με ένα παροδικό συναίσθημα.
Τι μπορούμε να κρατήσουμε από αυτή τη φιλοσοφία;
Η σκέψη του Αριστοτέλη δεν προσφέρει μια απλή συνταγή τύπου «σκέψου θετικά και θα είσαι ευτυχισμένος». Είναι πιο απαιτητική αλλά και πιο ρεαλιστική.
Μας καλεί να κοιτάξουμε τις πράξεις και τις συνήθειές μας, να καλλιεργήσουμε κρίση και χαρακτήρα και να αναγνωρίσουμε ότι μια καλή ζωή χρειάζεται τόσο προσωπική προσπάθεια όσο και σχέσεις και συνθήκες που επιτρέπουν στον άνθρωπο να αναπτυχθεί.
Η ευδαιμονία, με αυτή την έννοια, δεν είναι κάτι που απλώς «νιώθουμε». Είναι κάτι που οικοδομείται μέσα από έναν ολόκληρο τρόπο ζωής.
Πηγές:
