Μπορεί ένα συνηθισμένο ποτήρι να γεμίσει με στρώματα κόκκινου, κίτρινου, πράσινου και μπλε χωρίς τα χρώματα να ανακατευτούν αμέσως; Ναι, και το αποτέλεσμα μοιάζει με ένα μικρό ουράνιο τόξο.
Το μυστικό όμως δεν βρίσκεται στη διάθλαση του φωτός, όπως συμβαίνει με ένα πραγματικό ουράνιο τόξο. Πρόκειται για ένα απλό πείραμα πυκνότητας, στο οποίο διαλύματα με διαφορετικές ποσότητες ζάχαρης τοποθετούνται προσεκτικά το ένα πάνω στο άλλο.
Γιατί τα χρώματα μένουν σε διαφορετικά στρώματα;
Η εξήγηση βρίσκεται στην πυκνότητα. Με απλά λόγια, η πυκνότητα δείχνει πόση μάζα υπάρχει μέσα σε έναν συγκεκριμένο όγκο ενός υλικού.
Όταν διαλύουμε περισσότερη ζάχαρη στην ίδια ποσότητα νερού, αυξάνουμε την πυκνότητα του διαλύματος. Έτσι, ένα πολύ ζαχαρούχο διάλυμα μπορεί να μείνει χαμηλότερα στο ποτήρι, ενώ ένα διάλυμα με λιγότερη ζάχαρη μπορεί να σχηματίσει στρώμα από πάνω του.
Τα διαφορετικά χρώματα δεν δημιουργούνται από το φως. Προέρχονται από τις χρωστικές τροφίμων που έχουμε προσθέσει στα διαλύματα ώστε να μπορούμε να βλέπουμε καθαρά κάθε στρώμα.
Πώς να φτιάξετε το ουράνιο τόξο στο ποτήρι
Η πιο καθαρή εκδοχή του πειράματος δεν απαιτεί πολλά διαφορετικά υγρά. Αρκούν νερό, ζάχαρη και χρώματα τροφίμων.
Τι θα χρειαστείτε
- 4 μικρά διαφανή ποτήρια ή μπολάκια
- 1 ψηλό διαφανές ποτήρι
- νερό
- ζάχαρη
- χρώματα τροφίμων
- κουταλάκια
- ένα σταγονόμετρο, πιπέτα ή μικρό κουταλάκι για την προσεκτική προσθήκη των στρωμάτων
Προετοιμάστε τέσσερα διαλύματα
Βάλτε περίπου την ίδια ποσότητα νερού σε τέσσερα μικρά δοχεία. Στο πρώτο μην προσθέσετε καθόλου ή προσθέστε ελάχιστη ζάχαρη. Στα επόμενα προσθέστε σταδιακά περισσότερη ζάχαρη, ώστε κάθε διάλυμα να έχει διαφορετική πυκνότητα.
Χρωματίστε κάθε διάλυμα με διαφορετικό χρώμα τροφίμων. Ανακατέψτε καλά μέχρι να διαλυθεί όσο γίνεται η ζάχαρη και αφήστε τα υγρά να ηρεμήσουν.
Φτιάξτε τα στρώματα
- Βάλτε πρώτο στο ψηλό ποτήρι το διάλυμα με τη μεγαλύτερη ποσότητα ζάχαρης.
- Προσθέστε πολύ αργά το επόμενο λιγότερο πυκνό διάλυμα.
- Ρίξτε το υγρό πάνω στο τοίχωμα του ποτηριού ή χρησιμοποιήστε πιπέτα ώστε να μη χτυπήσει δυνατά το προηγούμενο στρώμα.
- Συνεχίστε με τα υπόλοιπα διαλύματα, από το πιο πυκνό προς το λιγότερο πυκνό.
Αν τα προσθέσετε αρκετά αργά, θα σχηματιστούν διακριτές χρωματιστές ζώνες μέσα στο ποτήρι.
Γιατί χρειάζεται να ρίχνουμε τα υγρά τόσο αργά;
Όλα τα στρώματα αποτελούνται ουσιαστικά από ζαχαρόνερο, άρα μπορούν να αναμειχθούν μεταξύ τους. Η διαφορετική πυκνότητα βοηθά να σχηματιστούν προσωρινά στρώματα, αλλά δεν δημιουργεί κάποιο αόρατο «φράγμα» ανάμεσά τους.
Αν ρίξετε το επόμενο διάλυμα απότομα, η κίνηση του νερού θα ανακατέψει τα στρώματα. Ακόμη και όταν το πείραμα πετύχει, με τον χρόνο τα όρια ανάμεσα στα χρώματα θα γίνουν λιγότερο καθαρά λόγω της σταδιακής ανάμειξης και της διάχυσης.

Τι σχέση έχει με ένα πραγματικό ουράνιο τόξο;
Παρά το όνομά του, το πείραμα είναι πολύ διαφορετικό από το ουράνιο τόξο που εμφανίζεται στον ουρανό.
Στο φυσικό ουράνιο τόξο, το λευκό φως του Ήλιου εισέρχεται σε σταγόνες νερού. Καθώς περνά από τον αέρα στο νερό, αλλάζει κατεύθυνση, δηλαδή διαθλάται. Στη συνέχεια ανακλάται μέσα στη σταγόνα και διαθλάται ξανά όταν βγαίνει.
Τα διαφορετικά μήκη κύματος του ορατού φωτός δεν αλλάζουν κατεύθυνση ακριβώς το ίδιο. Έτσι το λευκό ηλιακό φως διαχωρίζεται στις αποχρώσεις που αντιλαμβανόμαστε ως ουράνιο τόξο.
Στο ποτήρι συμβαίνει κάτι διαφορετικό:
- Στον ουρανό τα χρώματα προκύπτουν από τον διαχωρισμό του λευκού φωτός.
- Στο ποτήρι τα χρώματα υπάρχουν ήδη επειδή προσθέσαμε χρωστικές.
- Στον ουρανό πρωταγωνιστούν η διάθλαση, η εσωτερική ανάκλαση και η διασπορά του φωτός.
- Στο ποτήρι πρωταγωνιστεί η διαφορετική πυκνότητα των διαλυμάτων.
Τι γίνεται αν χρησιμοποιήσουμε λάδι, νερό και σιρόπι;
Μπορούμε να δημιουργήσουμε μια διαφορετική «στήλη πυκνότητας» χρησιμοποιώντας υγρά όπως σιρόπι, νερό και φυτικό λάδι. Εδώ όμως εκτός από την πυκνότητα παίζει ρόλο και το αν τα υγρά μπορούν να αναμειχθούν μεταξύ τους.
Για παράδειγμα, το λάδι είναι λιγότερο πυκνό από το νερό και γι’ αυτό βρίσκεται από πάνω του. Παράλληλα, λάδι και νερό δεν αναμειγνύονται εύκολα μεταξύ τους εξαιτίας της διαφορετικής μοριακής τους φύσης.
Αυτό είναι διαφορετικό από τα στρώματα ζαχαρόνερου, τα οποία είναι πλήρως αναμίξιμα και τελικά θα ενωθούν.
Τι μπορεί να μάθει ένα παιδί από αυτό το πείραμα;
Το «ουράνιο τόξο στο ποτήρι» είναι κυρίως ένα απλό και οπτικό μάθημα για την πυκνότητα των υγρών. Μπορεί επίσης να γίνει αφορμή για να συζητηθεί η διάλυση της ζάχαρης, η διάχυση και η διαφορά ανάμεσα σε υγρά που αναμειγνύονται και σε υγρά που δεν αναμειγνύονται εύκολα.
Μια ενδιαφέρουσα παραλλαγή είναι να αλλάξετε τις ποσότητες ζάχαρης και να προβλέψετε ποιο στρώμα θα βρεθεί ψηλότερα ή χαμηλότερα. Έτσι το εντυπωσιακό αποτέλεσμα μετατρέπεται σε πραγματικό μικρό πείραμα και όχι απλώς σε μια πολύχρωμη κατασκευή.
Γιατί μπορεί να αποτύχει;
Αν τα χρώματα αναμειχθούν αμέσως, συνήθως συμβαίνει ένα από δύο πράγματα: είτε οι πυκνότητες των διαλυμάτων είναι πολύ κοντά μεταξύ τους είτε το επόμενο υγρό προστέθηκε πολύ γρήγορα.
Βοηθά επίσης να χρησιμοποιούνται παρόμοιες ποσότητες νερού σε κάθε δοχείο και να διαφέρει κυρίως η ποσότητα της ζάχαρης. Έτσι η αιτία της διαφορετικής συμπεριφοράς των στρωμάτων γίνεται πιο εύκολο να παρατηρηθεί.
Ένα «ουράνιο τόξο» με διαφορετική επιστήμη
Το αποτέλεσμα μπορεί να θυμίζει ουράνιο τόξο, όμως η επιστήμη πίσω του είναι διαφορετική. Στον ουρανό βλέπουμε το λευκό φως να διαχωρίζεται μέσα στις σταγόνες της βροχής. Στο ποτήρι βλέπουμε χρωματισμένα διαλύματα να στοιβάζονται εξαιτίας των διαφορών στην πυκνότητά τους.
Και αυτό κάνει το πείραμα ακόμη πιο ενδιαφέρον: με ένα ποτήρι, λίγη ζάχαρη και νερό μπορούμε να δούμε με τα μάτια μας μια ιδιότητα της ύλης που διαφορετικά θα έμενε απλώς ένας ορισμός στο βιβλίο της Φυσικής.
Πηγές:














