Έχεις ποτέ πιάσει τον εαυτό σου να σκέφτεται το χειρότερο σενάριο πριν καν συμβεί κάτι; Έχεις εξετάσεις και είσαι σίγουρος ότι θα αποτύχεις; Ή μήπως πρέπει να πας σε ένα πάρτι και είσαι βέβαιος ότι όλοι θα σε κοιτάνε επικριτικά; Αν ναι, δεν είσαι μόνος. Το φαινόμενο του να «σκέφτεσαι πάντα το χειρότερο» είναι κάτι που απασχολεί πάρα πολλούς ανθρώπους. Και, σύμφωνα με τον Ιταλό ψυχολόγο Marco Boscarino, δεν πρόκειται απλώς για πεσιμισμό, αλλά για έναν αυτόματο μηχανισμό του εγκεφάλου που έχει τις ρίζες του βαθιά μέσα μας.
Ο εγκέφαλος και τα δύο «συστήματα» σκέψης
Ο ψυχολόγος Daniel Kahneman, νομπελίστας και ειδικός στη μελέτη της ανθρώπινης σκέψης, εξηγεί ότι ο εγκέφαλός μας λειτουργεί μέσα από δύο «συστήματα»: το σύστημα 1 και το σύστημα 2.
Το σύστημα 1 είναι αυτόματο, γρήγορο, και βασίζεται στο ένστικτο. Είναι αυτό που αντιδρά χωρίς να το σκεφτόμαστε, συχνά για να μας προστατέψει. Από την άλλη, το σύστημα 2 είναι πιο λογικό, πιο αναλυτικό, και χρειάζεται χρόνο για να επεξεργαστεί τις πληροφορίες.
Όταν λοιπόν φανταζόμαστε πάντα το χειρότερο, αυτό σημαίνει ότι το σύστημα 1 έχει αναλάβει τα ηνία. Δεν είναι κακό από μόνο του – στην πραγματικότητα, κάποτε μας βοήθησε να επιβιώσουμε. Όμως, στην καθημερινότητα, αυτή η αυτόματη «άμυνα» μπορεί να μας γεμίσει άγχος και φόβο.
Γιατί το μυαλό μας πάει πάντα στο αρνητικό
Ο Boscarino τονίζει ότι το να σκέφτεσαι αρνητικά δεν είναι ελάττωμα χαρακτήρα, αλλά συχνά αποτέλεσμα του περιβάλλοντος στο οποίο μεγάλωσες. Αν προέρχεσαι από οικογένεια που ανησυχούσε υπερβολικά, αν έχεις βιώσει κριτική ή απορρίψεις, τότε ο εγκέφαλός σου έχει μάθει να «προβλέπει» το χειρότερο για να σε προστατεύει.
Είναι σαν να λες στον εαυτό σου: «Αν προετοιμαστώ για το κακό, δεν θα πονέσω». Μόνο που στην πράξη, αυτό το σενάριο σε κρατάει φυλακισμένο μέσα στο άγχος και την αβεβαιότητα.
Πώς να καταλάβεις ποιο σύστημα σκέψης σε επηρεάζει
Ένα απλό παράδειγμα: Μπαίνεις σε μια επαγγελματική συνάντηση και κάποιος δεν σε χαιρετά. Το μυαλό σου αμέσως σκέφτεται: «Με αντιπαθεί», «Έκανα κάτι λάθος», «Δεν με εκτιμούν». Αυτές οι σκέψεις έρχονται από το σύστημα 1, το γρήγορο και ενστικτώδες.
Αν όμως ενεργοποιήσεις το σύστημα 2, θα σταματήσεις για λίγο και θα αναρωτηθείς: «Μήπως ο άνθρωπος αυτός ήταν απλώς αφηρημένος; Μήπως δεν με είδε;». Αυτή η μικρή παύση, αυτή η λογική διεργασία, μπορεί να αλλάξει εντελώς το πώς βιώνεις την κατάσταση.
Μπορείς να αλλάξεις τον τρόπο που σκέφτεσαι
Τα καλά νέα; Ο εγκέφαλός μας είναι εκπαιδεύσιμος. Μπορείς να μάθεις να «πιάνεις» τον εαυτό σου τη στιγμή που αρχίζει να κατασκευάζει αρνητικά σενάρια και να επιλέγεις διαφορετική σκέψη.
Μία πρακτική άσκηση είναι να σταματάς και να ρωτάς τον εαυτό σου:
– Έχω αποδείξεις γι’ αυτό που σκέφτομαι;
– Υπάρχει και κάποια άλλη εξήγηση;
– Αν ένας φίλος μου ήταν στη θέση μου, τι θα του έλεγα;
Αυτές οι ερωτήσεις ενεργοποιούν το σύστημα 2, τη λογική σου πλευρά. Και κάθε φορά που το κάνεις, ο εγκέφαλος μαθαίνει να μην πέφτει τόσο εύκολα στην παγίδα του φόβου.
Το περιβάλλον παίζει ρόλο – αλλά δεν καθορίζει το μέλλον σου
Αν μεγάλωσες μέσα σε άγχος ή πίεση, ίσως έχεις μάθει να περιμένεις τα χειρότερα. Όμως, το παρελθόν δεν καθορίζει για πάντα τον τρόπο που λειτουργείς. Η αυτοπαρατήρηση, η ενσυνειδητότητα (mindfulness) και, φυσικά, η ψυχοθεραπεία μπορούν να σε βοηθήσουν να κατανοήσεις από πού έρχονται οι σκέψεις σου και να μάθεις να μην τους δίνεις τόσο μεγάλη δύναμη.
Όταν σταματάς να σκέφτεσαι το χειρότερο, αλλάζει η ζωή σου
Όταν αρχίσεις να βλέπεις τα πράγματα πιο ρεαλιστικά, θα παρατηρήσεις ότι το άγχος σου μειώνεται και οι σχέσεις σου βελτιώνονται. Δεν θα αποφεύγεις καταστάσεις από φόβο, ούτε θα προεξοφλείς την αποτυχία. Θα μάθεις να δίνεις χρόνο στα γεγονότα να ξε unfold naturally — χωρίς να τα γεμίζεις με σενάρια που ίσως δεν συμβούν ποτέ.
Η αλήθεια είναι ότι όλοι μας έχουμε ένα «σύστημα 1» που μερικές φορές υπερλειτουργεί. Το κόλπο δεν είναι να το εξαφανίσουμε, αλλά να μάθουμε να το αναγνωρίζουμε και να το ισορροπούμε. Με λίγη καθημερινή εξάσκηση –και με λίγη καλοσύνη προς τον εαυτό μας– μπορούμε να δούμε τον κόσμο πιο καθαρά, χωρίς τον φακό του φόβου.
Γιατί, τελικά, το να σταματήσεις να σκέφτεσαι πάντα το χειρότερο δεν σημαίνει ότι θα γίνεις αφελής. Σημαίνει ότι θα αρχίσεις να ζεις πιο ελεύθερα, με περισσότερη εμπιστοσύνη στον εαυτό σου και λιγότερη αγωνία για το τι θα γίνει μετά.
