Πριν από περίπου 200.000 χρόνια, οι Νεάντερταλ χρησιμοποιούσαν μια μαύρη, κολλώδη ουσία από φλοιό σημύδας για να στερεώνουν πέτρινα εργαλεία σε ξύλινες λαβές. Χιλιάδες χρόνια αργότερα, επιστήμονες αναπαρήγαγαν αυτή την αρχαία κόλλα και ανακάλυψαν κάτι που δεν είχε σχέση με την κατασκευή εργαλείων: μπορούσε να εμποδίσει την ανάπτυξη ενός βακτηρίου που προκαλεί λοιμώξεις τραυμάτων.
Η αντιβακτηριακή δράση της κόλλας των Νεάντερταλ ανοίγει ένα ενδιαφέρον ερώτημα. Μήπως οι αρχαίοι συγγενείς μας χρησιμοποιούσαν την ίδια ουσία και για να περιποιούνται πληγές; Μια επιστημονική μελέτη του 2026 εξετάζει αυτή την πιθανότητα, χωρίς όμως να ισχυρίζεται ότι έχει αποδειχθεί.
Η μαύρη κόλλα που κατασκεύαζαν οι Νεάντερταλ από τα δέντρα
Η ουσία ονομάζεται πίσσα σημύδας και παράγεται από τη θέρμανση του φλοιού του συγκεκριμένου δέντρου. Ανάλογα με τη μέθοδο παραγωγής και την επεξεργασία, μπορεί να αποκτήσει παχύρρευστη ή περισσότερο συμπαγή μορφή.
Αρχαιολογικά ευρήματα από την Ευρώπη δείχνουν ότι οι Νεάντερταλ χρησιμοποιούσαν πίσσα σημύδας ήδη κατά τη Μέση Παλαιολιθική περίοδο. Ορισμένα από τα αρχαιότερα ευρήματα, στην Ιταλία, έχουν χρονολογηθεί έμμεσα περίπου 200.000 χρόνια πριν.
Η κύρια τεκμηριωμένη χρήση της ήταν ως συγκολλητικό υλικό. Με την πίσσα μπορούσαν να στερεώνουν λίθινα εργαλεία πάνω σε ξύλινες λαβές, δημιουργώντας σύνθετα εργαλεία που συνδύαζαν διαφορετικά υλικά.
Για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι επιστήμονες μελετούσαν κυρίως αυτή την τεχνολογική χρήση. Ωστόσο, μια νέα έρευνα έθεσε ένα διαφορετικό ερώτημα: είχε η ίδια ουσία και άλλες χρήσιμες ιδιότητες;
Η ανακάλυψη που έκαναν οι επιστήμονες το 2026
Στις 18 Μαρτίου 2026 δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό PLOS ONE μελέτη με τίτλο «Antibacterial properties of experimentally produced birch tar and its medicinal affordances in the Pleistocene».
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από επιστήμονες που συνδέονται με τα Πανεπιστήμια της Κολωνίας, της Οξφόρδης, της Λιέγης και το Cape Breton University στον Καναδά. Πρώτος συγγραφέας ήταν ο αρχαιολόγος Tjaark Siemssen.
Η ομάδα θέλησε να διαπιστώσει αν πίσσα σημύδας, παραγμένη με διαφορετικές τεχνικές, μπορούσε να περιορίσει την ανάπτυξη βακτηρίων που σχετίζονται με ανθρώπινες λοιμώξεις.
Για τον σκοπό αυτό, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν φλοιό από δύο είδη ευρωπαϊκής σημύδας, τα Betula pendula και Betula pubescens, τα οποία υπήρχαν και κατά το Πλειστόκαινο.
Πώς κατάφεραν να αναπαραγάγουν την αρχαία πίσσα
Οι επιστήμονες παρήγαγαν έξι δείγματα πίσσας χρησιμοποιώντας τρεις διαφορετικές μεθόδους.
Η πρώτη βασίστηκε στη θέρμανση φλοιού μέσα σε μεταλλικά δοχεία, μια νεότερη πρακτική που συνδέεται με παραδοσιακές γνώσεις των ιθαγενών Μικμάκ του ανατολικού Καναδά.
Η δεύτερη χρησιμοποίησε υπερυψωμένη κατασκευή από πηλό, μέσα στην οποία ο φλοιός θερμαινόταν και η πίσσα συγκεντρωνόταν σε δοχείο.
Στην τρίτη μέθοδο, ο φλοιός καιγόταν κάτω από μια ανθεκτική στη φωτιά επιφάνεια, όπως η πέτρα. Η πίσσα συμπυκνωνόταν πάνω στην επιφάνεια και στη συνέχεια μπορούσε να συλλεχθεί.
Οι δύο τελευταίες τεχνικές συνδέονται με πειραματικές ανακατασκευές πιθανών προϊστορικών μεθόδων. Δεν γνωρίζουμε με απόλυτη βεβαιότητα ποιες ακριβώς διαδικασίες ακολουθούσαν όλοι οι Νεάντερταλ.

Πέντε από τα έξι δείγματα εμπόδισαν την ανάπτυξη ενός επικίνδυνου βακτηρίου
Το πιο ενδιαφέρον μέρος της μελέτης πραγματοποιήθηκε στο εργαστήριο. Οι επιστήμονες εξέτασαν την επίδραση των δειγμάτων σε δύο βακτήρια: τον Staphylococcus aureus, γνωστό ως χρυσίζοντα σταφυλόκοκκο, και την Escherichia coli, γνωστή ως E. coli.
Ο χρυσίζων σταφυλόκοκκος μπορεί να υπάρχει στο ανθρώπινο δέρμα χωρίς να προκαλεί πρόβλημα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όμως, ευθύνεται για λοιμώξεις του δέρματος και των τραυμάτων.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι πέντε από τα έξι δείγματα πίσσας περιόρισαν σε κάποιο βαθμό την ανάπτυξη του σταφυλόκοκκου.
Το πιο δραστικό δείγμα δημιούργησε ζώνη αναστολής της βακτηριακής ανάπτυξης περίπου 10,5 χιλιοστών. Το συγκεκριμένο δείγμα είχε παραχθεί από σημύδα Betula pendula, χρησιμοποιώντας την υπερυψωμένη κατασκευή.
Αντίθετα, ένα από τα έξι δείγματα δεν εμφάνισε μετρήσιμη αντιβακτηριακή δράση. Αυτό δείχνει ότι η αποτελεσματικότητα της πίσσας δεν ήταν ίδια σε όλες τις περιπτώσεις.
Τι συνέβη όταν τη συνέκριναν με σύγχρονο αντιβιοτικό
Στις ίδιες εργαστηριακές δοκιμές χρησιμοποιήθηκε και η γενταμικίνη, ένα γνωστό αντιβιοτικό, ως μέσο σύγκρισης.
Η γενταμικίνη δημιούργησε σημαντικά μεγαλύτερες ζώνες αναστολής, περίπου 22 έως 23 χιλιοστών, απέναντι και στα δύο βακτήρια.
Η πίσσα σημύδας, από την άλλη, δεν εμφάνισε μετρήσιμη δράση απέναντι στο E. coli σε κανένα από τα έξι δείγματα.
Επομένως, τα αποτελέσματα δείχνουν επιλεκτική και περιορισμένη αντιβακτηριακή δράση, όχι αποτελεσματικότητα αντίστοιχη ενός σύγχρονου αντιβιοτικού.

Μήπως οι Νεάντερταλ χρησιμοποιούσαν την κόλλα και στις πληγές τους;
Αυτό είναι το ερώτημα που κάνει την έρευνα ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Οι Νεάντερταλ γνώριζαν ήδη πώς να παράγουν και να χρησιμοποιούν την πίσσα. Επομένως, είναι πιθανό να είχαν παρατηρήσει και άλλες ιδιότητές της μέσα από την καθημερινή επαφή με το υλικό.
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η πίσσα μπορούσε να κολλήσει στο ανθρώπινο δέρμα κατά την παρασκευή και τη χρήση της. Έτσι, οι άνθρωποι που την επεξεργάζονταν ενδέχεται να είχαν επανειλημμένη επαφή μαζί της.
Η πιθανότητα να χρησιμοποιήθηκε κάποτε ως επίθεμα ή αλοιφή αποτελεί ενδιαφέρουσα υπόθεση. Ωστόσο, δεν έχει βρεθεί άμεση αρχαιολογική απόδειξη ότι οι Νεάντερταλ εφάρμοζαν συστηματικά πίσσα σημύδας σε τραύματα.
Η παραδοσιακή χρήση της πίσσας από άλλους λαούς
Ένα στοιχείο που ενισχύει το ερευνητικό ενδιαφέρον είναι ότι διαφορετικοί λαοί έχουν χρησιμοποιήσει προϊόντα σημύδας για τη φροντίδα του δέρματος.
Στις κοινότητες των Μικμάκ στον ανατολικό Καναδά, ένα προϊόν γνωστό ως maskwio’mi χρησιμοποιούνταν παραδοσιακά για πληγές και δερματικές παθήσεις.
Ανάλογες παραδοσιακές χρήσεις της πίσσας σημύδας έχουν καταγραφεί και σε κοινότητες των Σάμι στη βόρεια Ευρώπη.
Αυτές οι πρακτικές δείχνουν ότι η ουσία μπορούσε να αποκτήσει σημασία πέρα από την κατασκευή εργαλείων. Δεν αποδεικνύουν, όμως, ότι οι Νεάντερταλ τη χρησιμοποιούσαν με τον ίδιο τρόπο.
Γιατί η πίσσα σημύδας δεν πρέπει να θεωρείται φυσικό αντιβιοτικό για το σπίτι
Η εργαστηριακή αναστολή της ανάπτυξης ενός βακτηρίου δεν σημαίνει ότι μια ουσία είναι ασφαλής ή αποτελεσματική για τη θεραπεία ανθρώπινων λοιμώξεων.
Για να χρησιμοποιηθεί ένα υλικό ως θεραπεία, πρέπει να εξεταστούν η τοξικότητά του, η κατάλληλη συγκέντρωση, η επίδρασή του στους ανθρώπινους ιστούς και η πραγματική του αποτελεσματικότητα.
Μάλιστα, οι συγγραφείς αναφέρουν προηγούμενες εργαστηριακές έρευνες στις οποίες εκχυλίσματα πίσσας σημύδας εμφάνισαν δυνητικά τοξικές και μεταλλαξιογόνες ιδιότητες.
Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος για τον οποίο η πίσσα δεν πρέπει να εφαρμόζεται αυθαίρετα σε πληγές ή δερματικές βλάβες.
Το ερευνητικό ενδιαφέρον βρίσκεται στην αναγνώριση των ουσιών που ευθύνονται για την αντιβακτηριακή δράση και στην περαιτέρω μελέτη τους, όχι στην άμεση χρήση προϊστορικών υλικών ως φαρμάκων.
Τι μας λέει η ανακάλυψη για την ευφυΐα των Νεάντερταλ
Για πολλά χρόνια, οι Νεάντερταλ παρουσιάζονταν συχνά ως άνθρωποι με περιορισμένες τεχνικές ικανότητες. Τα αρχαιολογικά δεδομένα έχουν ανατρέψει σε μεγάλο βαθμό αυτή την απλουστευμένη εικόνα.
Η κατασκευή σύνθετων εργαλείων και η αξιοποίηση φυσικών συγκολλητικών υλικών αποτελούν σημαντικές ενδείξεις τεχνογνωσίας και προσαρμογής στο περιβάλλον.
Η πίσσα σημύδας έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή η παραγωγή της μπορούσε να πραγματοποιηθεί με διαφορετικές τεχνικές. Ορισμένες απαιτούσαν προετοιμασία και έλεγχο της διαδικασίας, ενώ πειραματικές μελέτες έχουν δείξει ότι μπορούσε να σχηματιστεί και με απλούστερους τρόπους.
Επομένως, η ύπαρξη πίσσας δεν αποδεικνύει από μόνη της έναν συγκεκριμένο βαθμό γνωστικής πολυπλοκότητας. Δείχνει όμως ότι οι Νεάντερταλ αξιοποιούσαν αποτελεσματικά τις ιδιότητες των διαθέσιμων υλικών.

Μια αρχαία τεχνολογία που ανοίγει νέα ερωτήματα
Η νέα μελέτη προσθέτει μια ενδιαφέρουσα διάσταση στην ιστορία της πίσσας σημύδας. Ένα υλικό που γνωρίζαμε κυρίως ως προϊστορική κόλλα αποδείχθηκε ότι διαθέτει και επιλεκτική αντιβακτηριακή δράση σε εργαστηριακές συνθήκες.
Οι επιστήμονες δεν μπορούν ακόμη να γνωρίζουν αν οι Νεάντερταλ είχαν αντιληφθεί αυτή την ιδιότητα ή αν τη χρησιμοποιούσαν για τη φροντίδα τραυμάτων. Η πιθανότητα, όμως, αξίζει να εξεταστεί περισσότερο.
Άλλωστε, η προϊστορική έρευνα συνεχίζει να αποκαλύπτει νέες πληροφορίες για τους αρχαίους ανθρώπινους πληθυσμούς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν και τα ευρήματα για τους Ντενίσοβαν που προσφέρουν νέα στοιχεία για την ανθρώπινη εξέλιξη.
Η ανακάλυψη δεν αποδεικνύει ότι οι Νεάντερταλ είχαν αναπτύξει κάποιο προϊστορικό αντιβιοτικό. Δείχνει, όμως, ότι ένα υλικό που χρησιμοποιούσαν πριν από δεκάδες χιλιάδες χρόνια διαθέτει ιδιότητες τις οποίες η σύγχρονη επιστήμη μπορεί πλέον να εξετάσει.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο συναρπαστική πλευρά της ιστορίας: μια αρχαία κόλλα εξακολουθεί να μας αποκαλύπτει πράγματα που δεν γνωρίζαμε για τις δυνατότητές της.
Επιστημονική πηγή: PLOS ONE (2026) – Antibacterial properties of experimentally produced birch tar and its medicinal affordances in the Pleistocene.












