Ο Πλούτωνας είναι ένας από τους πιο παράξενους κόσμους του ηλιακού μας συστήματος. Η αποστολή New Horizons αποκάλυψε ψηλά βουνά, τεράστιους παγετώνες και πεδιάδες από εξωτικούς πάγους σε ένα περιβάλλον τόσο ψυχρό, ώστε υλικά που στη Γη είναι αέρια εκεί μπορούν να βρίσκονται παγωμένα στην επιφάνεια.
Υπάρχει όμως μια σημαντική λεπτομέρεια: τα μεγάλα βουνά του Πλούτωνα δεν αποτελούνται κυρίως από παγωμένο άζωτο. Οι επιστήμονες θεωρούν ότι είναι φτιαγμένα κυρίως από πάγο νερού, ενώ το άζωτο σχηματίζει τεράστιους παγετώνες που μπορούν να ρέουν γύρω τους.
Γιατί τα βουνά του Πλούτωνα είναι από πάγο νερού
Στη Γη έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε τον πάγο νερού ως κάτι σχετικά μαλακό και προσωρινό. Στις εξαιρετικά χαμηλές θερμοκρασίες του Πλούτωνα, όμως, ο πάγος νερού γίνεται τόσο σκληρός ώστε συμπεριφέρεται περισσότερο σαν πέτρωμα.
Αυτό του επιτρέπει να σχηματίζει τεράστιες ορεινές δομές. Οι εικόνες του New Horizons αποκάλυψαν βουνά που υψώνονται αρκετά χιλιόμετρα πάνω από το γύρω έδαφος.
Το παγωμένο άζωτο και το παγωμένο μεθάνιο, αντίθετα, είναι πολύ πιο μαλακά στις συνθήκες της επιφάνειας του Πλούτωνα. Οι επιστήμονες θεωρούν ότι δεν διαθέτουν την απαιτούμενη αντοχή για να διατηρήσουν τόσο μεγάλα βουνά για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Το άζωτο σχηματίζει έναν τεράστιο παγετώνα
Το γεγονός ότι τα βουνά δεν είναι φτιαγμένα από άζωτο δεν σημαίνει ότι ο πάγος αζώτου δεν παίζει σημαντικό ρόλο στον Πλούτωνα. Το αντίθετο συμβαίνει.
Στην περίφημη Sputnik Planitia, μια τεράστια πεδιάδα μέσα στην καρδιόσχημη περιοχή Tombaugh Regio, βρίσκεται ένας από τους πιο εντυπωσιακούς παγετώνες που γνωρίζουμε στο ηλιακό μας σύστημα.
Η περιοχή είναι πλούσια σε παγωμένο άζωτο, μαζί με παγωμένο μονοξείδιο του άνθρακα και μεθάνιο. Το άζωτο μπορεί να παραμορφώνεται και να κινείται αργά, με τρόπο που θυμίζει τους παγετώνες νερού της Γης.
Πώς μπορεί να «ρέει» ένας παγωμένος κόσμος;
Στις θερμοκρασίες του Πλούτωνα, που κυμαίνονται περίπου από -226 έως -240 βαθμούς Κελσίου, το άζωτο μπορεί να βρίσκεται σε στερεή μορφή στην επιφάνεια. Ο πάγος αζώτου, όμως, έχει πολύ διαφορετικές μηχανικές ιδιότητες από τον πάγο νερού.
Σε μεγάλες ποσότητες και σε βάθος χρόνου μπορεί να παραμορφώνεται και να ρέει αργά. Γι’ αυτό οι εικόνες της Sputnik Planitia παρουσιάζουν χαρακτηριστικά που θυμίζουν γήινους παγετώνες.
Το New Horizons κατέγραψε ενδείξεις ότι οι πάγοι έχουν κινηθεί γύρω από εμπόδια και μέσα σε κοιλότητες. Αυτό αποτέλεσε μία από τις μεγάλες εκπλήξεις της αποστολής, επειδή αποκάλυψε ότι ο Πλούτωνας δεν είναι ένας γεωλογικά αδιάφορος, παγωμένος κόσμος.
Βουνά από πάγο νερού δίπλα σε «θάλασσα» αζώτου
Μία από τις πιο εντυπωσιακές εικόνες του Πλούτωνα βρίσκεται στα όρια της Sputnik Planitia. Εκεί, τεράστια κομμάτια του φλοιού από πάγο νερού σχηματίζουν απότομα βουνά που συναντούν την πολύ πιο επίπεδη πεδιάδα του παγωμένου αζώτου.
Στα βουνά al-Idrisi, για παράδειγμα, το New Horizons φωτογράφισε τεράστια τεμάχια πάγου νερού που μοιάζουν σαν να έχουν σπρωχτεί και συσσωρευτεί το ένα πάνω στο άλλο. Ορισμένες κορυφές υψώνονται πάνω από δύο χιλιόμετρα.

Υπάρχουν ακόμη και «παγόβουνα» που μετακινούνται
Ίσως ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι μικρότερα κομμάτια πάγου νερού φαίνεται να μεταφέρονται μέσα στον παγετώνα αζώτου.
Ο πάγος νερού έχει μικρότερη πυκνότητα από το πλούσιο σε άζωτο παγωμένο υλικό της Sputnik Planitia. Έτσι, οι επιστήμονες θεωρούν ότι μεγάλα κομμάτια πάγου νερού μπορούν να συμπεριφέρονται περίπου όπως τα παγόβουνα στους ωκεανούς της Γης.
Κάποια από αυτά τα «πλωτά» υψώματα έχουν διαστάσεις αρκετών χιλιομέτρων και πιθανότατα αποσπάστηκαν από τα ορεινά εδάφη γύρω από την πεδιάδα. Στη συνέχεια μεταφέρθηκαν αργά από την κίνηση του παγωμένου αζώτου.
Η Sputnik Planitia δεν είναι μια συνηθισμένη παγωμένη πεδιάδα
Η Sputnik Planitia έχει πλάτος περίπου 1.000 χιλιόμετρα και αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά γεωλογικά γνωρίσματα του Πλούτωνα. Η επιφάνειά της εμφανίζει μεγάλες πολυγωνικές δομές, οι οποίες θεωρείται ότι σχετίζονται με αργές κινήσεις μεταφοράς μέσα στον πάγο αζώτου.
Η απουσία πολλών κρατήρων πρόσκρουσης σε μεγάλο μέρος της περιοχής δείχνει επίσης ότι η επιφάνεια έχει ανανεωθεί γεωλογικά σχετικά πρόσφατα.
Τα μοντέλα δείχνουν ότι το στρώμα των πτητικών πάγων μπορεί να έχει πάχος αρκετών χιλιομέτρων και να συμμετέχει σε έναν κύκλο εξάχνωσης, συμπύκνωσης και παγετωνικής ροής.
Το άζωτο συνδέει την επιφάνεια με την ατμόσφαιρα
Η ατμόσφαιρα του Πλούτωνα αποτελείται κυρίως από μοριακό άζωτο. Επειδή οι θερμοκρασίες είναι τόσο χαμηλές, το άζωτο μπορεί να μετακινείται μεταξύ της ατμόσφαιρας και της επιφάνειας καθώς εξαχνώνεται ή παγώνει.
Αυτό σημαίνει ότι η ατμόσφαιρα, οι εποχές και οι παγετώνες του Πλούτωνα συνδέονται μεταξύ τους. Το παγωμένο άζωτο μπορεί να συσσωρεύεται σε ορισμένες περιοχές και αργότερα να μετακινείται ξανά.
Η Sputnik Planitia λειτουργεί σαν μια τεράστια ψυχρή παγίδα στην οποία έχουν συγκεντρωθεί μεγάλες ποσότητες αυτών των πτητικών πάγων.
Μια νέα ανακάλυψη έκανε τον Πλούτωνα ακόμη πιο παράξενο
Νεότερη ανάλυση εικόνων που είχε συλλέξει το New Horizons κατά τη διέλευση του 2015 έδωσε ακόμη μία ενδιαφέρουσα ένδειξη για τη συμπεριφορά του αζώτου.
Επιστήμονες ανέφεραν στοιχεία που είναι συμβατά με περιστασιακή άνοδο υγρού αζώτου από κάτω από τον παγετώνα προς την επιφάνεια στη βόρεια Sputnik Planitia. Η ερμηνεία βασίζεται σε σκοτεινά χαρακτηριστικά που μοιάζουν με επιφάνειες οι οποίες έχουν βραχεί από υγρό.
Η συγκεκριμένη έρευνα δεν αλλάζει τη βασική εικόνα: η Sputnik Planitia είναι ένας τεράστιος παγετώνας αζώτου, ενώ τα μεγάλα βουνά γύρω της αποτελούνται κυρίως από πολύ σκληρότερο πάγο νερού.
Γιατί η ανακάλυψη του New Horizons ήταν τόσο σημαντική;
Πριν από την άφιξη του New Horizons, ο Πλούτωνας ήταν για εμάς λίγο περισσότερο από ένας μικρός, θολός δίσκος στις εικόνες των τηλεσκοπίων. Η κοντινή διέλευση στις 14 Ιουλίου 2015 αποκάλυψε έναν εντυπωσιακά σύνθετο κόσμο.
Η κάμερα LORRI και τα υπόλοιπα επιστημονικά όργανα της αποστολής χαρτογράφησαν την επιφάνεια, μελέτησαν τη σύσταση των πάγων και αποκάλυψαν βουνά, παγετώνες, πεδιάδες, ομίχλες και ενδείξεις γεωλογικής δραστηριότητας.
Η μεγάλη έκπληξη ήταν ότι ακόμη και τόσο μακριά από τον Ήλιο μπορούν να υπάρχουν πολύπλοκες και ενεργές γεωλογικές διεργασίες.

Δύο είδη πάγου με εντελώς διαφορετική συμπεριφορά
Αυτό είναι τελικά το στοιχείο που κάνει τον Πλούτωνα τόσο συναρπαστικό. Το νερό και το άζωτο βρίσκονται και τα δύο σε μορφή πάγου, αλλά συμπεριφέρονται τελείως διαφορετικά.
- Ο πάγος νερού είναι εξαιρετικά σκληρός και αποτελεί μεγάλο μέρος του «βραχώδους» φλοιού και των βουνών.
- Ο πάγος αζώτου είναι πολύ πιο μαλακός και μπορεί να παραμορφώνεται και να ρέει σαν παγετώνας.
- Το μεθάνιο και το μονοξείδιο του άνθρακα εμφανίζονται επίσης ως πάγοι σε διάφορες περιοχές της επιφάνειας.
Έτσι, η πραγματική εικόνα είναι ακόμη πιο εντυπωσιακή από την αρχική ιδέα των «βουνών από άζωτο»: στον Πλούτωνα υπάρχουν βουνά από πάγο νερού που υψώνονται δίπλα σε μια τεράστια, αργά κινούμενη θάλασσα παγωμένου αζώτου.
Πηγές:
- NASA Science, The Icy Mountains of Pluto
- NASA Science, Pluto’s Mysterious, Floating Hills
- NASA, New Horizons Discovers Flowing Ices on Pluto
- NASA, The Mountainous Shoreline of Sputnik Planum
- NASA Science, New Horizons Mission












