Πριν από περίπου 1.800 χρόνια, ένας άνθρωπος στη Μυτιλήνη έχασε τη σκυλίτσα με την οποία μοιραζόταν την καθημερινότητά του. Την έλεγαν Παρθενόπη και η απώλειά της ήταν αρκετά σημαντική ώστε να της αφιερώσει μια μαρμάρινη επιτύμβια στήλη με ανάγλυφη παράσταση και ένα συγκινητικό επίγραμμα.
Η στήλη, που βρέθηκε στη Μυτιλήνη το 1880 και χρονολογείται στη ρωμαϊκή περίοδο, αποτελεί ένα όμορφο τεκμήριο ότι η βαθιά σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και τον σκύλο δεν είναι καθόλου σύγχρονο φαινόμενο.
Τι ακριβώς βρέθηκε στη Μυτιλήνη;
Το σημαντικό εύρημα δεν είναι ένας πλήρης τάφος που ανασκάφηκε τον 20ό αιώνα, όπως συχνά αναπαράγεται στο διαδίκτυο, αλλά μια μαρμάρινη επιτύμβια στήλη αφιερωμένη σε έναν σκύλο με το όνομα Παρθενόπη.
Η στήλη βρέθηκε στη Μυτιλήνη το 1880 και σήμερα φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κωνσταντινούπολης. Χρονολογείται περίπου στον 2ο ή 3ο αιώνα μ.Χ., όταν η Μυτιλήνη βρισκόταν υπό ρωμαϊκή κυριαρχία.
Πάνω στη μαρμάρινη στήλη απεικονίζεται η σκυλίτσα ξαπλωμένη, ενώ από κάτω έχει χαραχθεί ένα ελληνικό επιτύμβιο επίγραμμα έξι στίχων.
Τι λέει η επιγραφή για την Παρθενόπη;
Η επιγραφή έχει ιδιαίτερη αξία επειδή δεν μιλά για ένα ζώο εργασίας ή για έναν σκύλο φύλακα. Μιλά με τρόπο άμεσο για τη συντροφικότητα, το παιχνίδι και τη στοργή.
Το κείμενο αναφέρει ότι ο κύριός της έθαψε την Παρθενόπη, με την οποία συνήθιζε να παίζει όσο εκείνη ζούσε, ανταποδίδοντας έτσι τη χαρά που του είχε προσφέρει.
Στη συνέχεια εκφράζεται μια πολύ ανθρώπινη σκέψη: ακόμη και η αφοσίωση ενός σκύλου μπορεί να ανταμειφθεί με αγάπη και μνήμη.
Σε ελεύθερη απόδοση, το νόημα της επιγραφής είναι περίπου το εξής:
Η Παρθενόπη, η σκυλίτσα με την οποία έπαιζε ο κύριός της, τάφηκε ως ανταπόδοση για τη χαρά που του έδωσε. Η στοργή έχει ανταμοιβή ακόμη και για τους σκύλους. Κοίτα αυτό το μνημείο και φρόντισε να αποκτήσεις έναν αληθινό φίλο, που θα σε αγαπά όσο ζεις και θα σε φροντίσει όταν πεθάνεις.
Γιατί αυτή η επιγραφή είναι τόσο ξεχωριστή;
Η Παρθενόπη δεν παρουσιάζεται σαν ένα απλό ζώο που ανήκε σε κάποιον. Η επιγραφή την παρουσιάζει σαν σύντροφο.
Το γεγονός ότι γίνεται ειδική αναφορά στο παιχνίδι τους είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Μας δείχνει μια καθημερινή σχέση ανθρώπου και κατοικίδιου που θα μπορούσε εύκολα να υπάρχει και στη σύγχρονη εποχή.
Δεν έχουμε μπροστά μας έναν αφηρημένο φιλοσοφικό λόγο για τα ζώα. Έχουμε έναν άνθρωπο που έχασε τον σκύλο του και επέλεξε να αποτυπώσει πάνω σε μάρμαρο την ευγνωμοσύνη του για όσα είχαν μοιραστεί.
Είχαν οι αρχαίοι Έλληνες κατοικίδια όπως εμείς;
Οι σκύλοι στην αρχαιότητα είχαν πολλούς διαφορετικούς ρόλους. Χρησιμοποιούνταν για κυνήγι, φύλαξη, προστασία κοπαδιών και άλλες πρακτικές ανάγκες.
Υπήρχαν όμως και σκύλοι που ζούσαν πολύ πιο κοντά στους ανθρώπους ως ζώα συντροφιάς. Επιτύμβια επιγράμματα από τον ελληνικό και ρωμαϊκό κόσμο δείχνουν ότι ορισμένοι ιδιοκτήτες θρηνούσαν πραγματικά την απώλειά τους.
Η Παρθενόπη αποτελεί ένα από τα πιο όμορφα σωζόμενα παραδείγματα αυτής της σχέσης.
Ποια ήταν η Παρθενόπη;
Για την ίδια τη σκυλίτσα γνωρίζουμε πολύ λίγα πέρα από όσα μας λέει η επιγραφή.
Δεν γνωρίζουμε τη ράτσα της με τη σύγχρονη έννοια, πόσα χρόνια έζησε ούτε τις ακριβείς συνθήκες του θανάτου της. Το ανάγλυφο όμως τη δείχνει ξαπλωμένη, σε μια ήρεμη στάση, σαν να αναπαύεται.
Γνωρίζουμε επίσης το σημαντικότερο: ο άνθρωπος που τη φρόντιζε ήθελε να παραμείνει ζωντανή η ανάμνησή της.
Το όνομα Παρθενόπη ήταν ήδη γνωστό στην ελληνική παράδοση και συνδέεται μεταξύ άλλων με τη μυθολογική Σειρήνα Παρθενόπη. Δεν μπορούμε όμως να γνωρίζουμε αν ο ιδιοκτήτης της σκυλίτσας επέλεξε το όνομα λόγω αυτής της μυθολογικής σύνδεσης ή απλώς επειδή ήταν ένα όνομα που του άρεσε.
Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι ήταν «ιερός σκύλος»
Η θέση και η μορφή της στήλης έχουν οδηγήσει κατά καιρούς σε υπερβολικές ερμηνείες, όπως ότι η Παρθενόπη είχε κάποια ιδιαίτερη θρησκευτική λειτουργία ή ότι συνδεόταν με μια ειδική λατρεία.
Η ίδια η επιγραφή δεν λέει κάτι τέτοιο.
Αντίθετα, το κείμενο εστιάζει καθαρά στην προσωπική σχέση της σκυλίτσας με τον άνθρωπο που τη φρόντιζε: έπαιζαν μαζί, εκείνη του πρόσφερε χαρά και εκείνος θέλησε μετά τον θάνατό της να ανταποδώσει αυτή τη στοργή με ένα μνημείο.
Αυτό ακριβώς είναι που κάνει την ιστορία ακόμη πιο δυνατή. Δεν χρειάζεται να προσθέσουμε κάποιο μυστήριο για να είναι ενδιαφέρουσα.
Οι σκύλοι είχαν θέση και στο συναίσθημα των αρχαίων
Η εικόνα που έχουμε για την αρχαιότητα συχνά επικεντρώνεται σε πολέμους, φιλοσόφους, βασιλιάδες και μεγάλα μνημεία. Μικρά ευρήματα όπως αυτό μάς επιτρέπουν να δούμε μια τελείως διαφορετική πλευρά της καθημερινής ζωής.
Οι άνθρωποι πριν από πολλούς αιώνες μπορούσαν να δεθούν με τα ζώα τους, να παίξουν μαζί τους, να τα αγαπήσουν και να θρηνήσουν όταν τα έχαναν.
Η αρχαιολογία έχει φέρει στο φως και άλλα επιτύμβια μνημεία για σκύλους από τον ελληνορωμαϊκό κόσμο. Μερικά μιλούν για την πίστη τους, άλλα για τις κυνηγετικές τους ικανότητες και άλλα για τη συντροφιά που πρόσφεραν στους ανθρώπους.
Η περίπτωση της Παρθενόπης ξεχωρίζει επειδή το μήνυμα της επιγραφής είναι εξαιρετικά απλό και διαχρονικό: η στοργή αξίζει να ανταποδίδεται.
Ένα μνημείο σχεδόν 1.800 ετών που μοιάζει πολύ σύγχρονο
Ίσως αυτό είναι τελικά το πιο όμορφο στοιχείο της ιστορίας της Παρθενόπης. Αν αφαιρέσουμε τη μαρμάρινη στήλη και την αρχαία ελληνική γλώσσα, το συναίσθημα που περιγράφεται θα μπορούσε να ανήκει σε έναν σημερινό άνθρωπο που έχασε το αγαπημένο του κατοικίδιο.
Κάποιος πριν από πολλούς αιώνες θέλησε να πει ότι η σκυλίτσα του τού χάρισε χαρά, ότι ήταν πιστή και ότι άξιζε να μη λησμονηθεί.
Έτσι, η μικρή Παρθενόπη κατάφερε τελικά κάτι που ο άνθρωπος που την αγαπούσε πιθανότατα θα ήθελε πολύ: να τη θυμόμαστε ακόμη και σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια μετά.
