Τα μάτια μας βρίσκονται σχεδόν συνεχώς σε κίνηση. Καθώς διαβάζουμε, οδηγούμε ή απλώς κοιτάζουμε γύρω μας, πραγματοποιούν γρήγορες και εξαιρετικά ακριβείς κινήσεις ώστε το σημείο που μας ενδιαφέρει να βρίσκεται στο κέντρο της όρασής μας.
Πίσω από αυτή την ακρίβεια βρίσκονται έξι μικροί εξωφθάλμιοι μύες σε κάθε μάτι. Η λειτουργία τους είναι εντυπωσιακή, αλλά συχνά συγχέεται με έναν διαφορετικό μηχανισμό: την εστίαση του φακού σε κοντινά και μακρινά αντικείμενα.
Ποιοι είναι οι έξι μύες που κινούν το μάτι;
Κάθε οφθαλμικός βολβός κινείται με τη βοήθεια έξι εξωφθάλμιων μυών. Οι τέσσερις ονομάζονται ορθοί και οι δύο λοξοί.
- Έσω ορθός: στρέφει κυρίως το μάτι προς τη μύτη.
- Έξω ορθός: στρέφει το μάτι προς τα έξω.
- Άνω ορθός: συμβάλλει κυρίως στην κίνηση προς τα πάνω, αλλά έχει και άλλες δράσεις ανάλογα με τη θέση του ματιού.
- Κάτω ορθός: συμβάλλει κυρίως στην κίνηση προς τα κάτω.
- Άνω λοξός: συμμετέχει σε πιο σύνθετες κινήσεις, όπως στροφή, κίνηση προς τα κάτω και προς τα έξω.
- Κάτω λοξός: συμμετέχει σε στροφή και σε κινήσεις προς τα πάνω και προς τα έξω.
Οι κινήσεις δεν παράγονται συνήθως από έναν μυ μόνο. Ο εγκέφαλος συντονίζει ταυτόχρονα πολλούς μύες και στα δύο μάτια ώστε να παραμένουν σωστά ευθυγραμμισμένα.
Οι ίδιοι μύες είναι υπεύθυνοι και για την εστίαση;
Όχι. Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο συνηθισμένες παρανοήσεις σχετικά με τα μάτια.
Οι έξι εξωφθάλμιοι μύες μετακινούν τον οφθαλμικό βολβό. Η πραγματική προσαρμογή της εστίασης από μακριά σε κοντά γίνεται κυρίως με τον ακτινωτό μυ, ο οποίος βρίσκεται μέσα στο μάτι.
Όταν κοιτάζουμε κάτι κοντά, ο ακτινωτός μυς συσπάται. Η τάση στις ίνες που συγκρατούν τον φακό μειώνεται και ο φυσικός φακός γίνεται πιο κυρτός, αυξάνοντας τη διαθλαστική του ισχύ. Η διαδικασία ονομάζεται προσαρμογή.
Παράλληλα συμβαίνει και σύγκλιση: τα δύο μάτια στρέφονται ελαφρά προς τα μέσα με τη βοήθεια κυρίως των έσω ορθών μυών, ώστε να κοιτάζουν το ίδιο κοντινό αντικείμενο.
Πόσο γρήγορα μπορούν να κινηθούν τα μάτια;
Μία από τις πιο εντυπωσιακές κινήσεις του ανθρώπινου σώματος είναι η σακκαδική κίνηση. Πρόκειται για μια απότομη μετατόπιση του βλέμματος από ένα σημείο σε ένα άλλο.
Οι σακκαδικές κινήσεις διαρκούν μόλις μερικές δεκάδες χιλιοστά του δευτερολέπτου και στις μεγαλύτερες μετατοπίσεις μπορούν να φτάσουν ταχύτητες γύρω στις 500 μοίρες ανά δευτερόλεπτο.
Αυτό συμβαίνει συνεχώς όταν:
- διαβάζουμε και μεταφέρουμε το βλέμμα από λέξη σε λέξη,
- εξερευνούμε ένα δωμάτιο ή ένα πρόσωπο,
- ελέγχουμε καθρέφτες και δρόμο κατά την οδήγηση,
- μεταφέρουμε γρήγορα την προσοχή μας σε ένα νέο αντικείμενο.
Οι σακκαδικές κινήσεις είναι τόσο γρήγορες ώστε το οπτικό σύστημα περιορίζει προσωρινά την αντίληψη της θόλωσης που διαφορετικά θα δημιουργούσε η εικόνα καθώς σαρώνει τον αμφιβληστροειδή.

Τα μάτια κινούνται ακόμη κι όταν νομίζουμε ότι κοιτάζουμε ακίνητα;
Ναι. Ακόμη και όταν προσηλώνουμε το βλέμμα μας σε ένα σταθερό σημείο, τα μάτια δεν παραμένουν απόλυτα ακίνητα. Πραγματοποιούν πολύ μικρές κινήσεις, όπως μικροσακκάδες, αργές μετατοπίσεις και έναν ανεπαίσθητο τρόμο.
Οι εξωφθάλμιοι μύες διατηρούν επίσης έναν βαθμό μυϊκού τόνου όταν το βλέμμα παραμένει σε μια συγκεκριμένη θέση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι «δουλεύουν στο μέγιστο ασταμάτητα».
Είναι περισσότερο σωστό να τους χαρακτηρίζουμε ως ένα εξαιρετικά γρήγορο και ακριβές κινητικό σύστημα παρά να τους αποκαλούμε απλώς «τους πιο δραστήριους μυς του σώματος».
Πώς παρακολουθούμε ένα κινούμενο αντικείμενο;
Δεν χρησιμοποιούν όλες οι κινήσεις των ματιών τον ίδιο μηχανισμό. Όταν παρακολουθούμε μια μπάλα ή ένα αυτοκίνητο που κινείται ομαλά, χρησιμοποιούμε κυρίως κινήσεις ομαλής παρακολούθησης.
Αντίθετα, οι σακκαδικές κινήσεις χρησιμοποιούνται όταν πρέπει να μεταφέρουμε γρήγορα το βλέμμα από έναν στόχο σε έναν άλλο. Υπάρχουν επίσης αντανακλαστικοί μηχανισμοί που σταθεροποιούν την εικόνα όταν κινείται το κεφάλι μας.
Χάρη σε αυτά τα διαφορετικά συστήματα μπορούμε να περπατάμε ή να κινούμε το κεφάλι χωρίς ολόκληρη η εικόνα γύρω μας να φαίνεται ότι αναπηδά.

Τι προκαλεί πραγματικά την κόπωση των ματιών;
Η οφθαλμική ή ψηφιακή κόπωση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι έξι μύες που κινούν τα μάτια έχουν «κουραστεί». Πρόκειται για ένα σύνολο συμπτωμάτων που μπορεί να εμφανιστεί μετά από πολλές ώρες μπροστά σε οθόνες ή άλλη απαιτητική κοντινή εργασία.
Μπορεί να εμφανιστούν:
- ξηρότητα ή κάψιμο,
- κουρασμένα ή ερεθισμένα μάτια,
- παροδική θολή όραση,
- πονοκέφαλος,
- δυσκολία στη διατήρηση της άνετης κοντινής όρασης.
Ένας σημαντικός λόγος είναι ότι όταν κοιτάζουμε μια οθόνη ή συγκεντρωνόμαστε σε κοντινή εργασία βλεφαρίζουμε λιγότερο συχνά και μερικές φορές ατελώς. Έτσι τα δάκρυα εξατμίζονται ευκολότερα και η επιφάνεια του ματιού μπορεί να στεγνώσει.
Παράλληλα, η συνεχής κοντινή εργασία απαιτεί παρατεταμένη προσαρμογή και σύγκλιση. Μη διορθωμένη μυωπία, υπερμετρωπία ή αστιγματισμός, καθώς και ορισμένες διαταραχές της σύγκλισης και της προσαρμογής, μπορούν επίσης να κάνουν τα συμπτώματα εντονότερα.
Τι βοηθά όταν περνάμε πολλές ώρες μπροστά σε οθόνη;
- Κάντε τακτικά διαλείμματα: απομακρύνετε για λίγο το βλέμμα από την οθόνη και κοιτάξτε ένα μακρινό αντικείμενο.
- Θυμηθείτε να βλεφαρίζετε: ειδικά όταν είστε πολύ συγκεντρωμένοι στην οθόνη.
- Κρατήστε σωστή απόσταση: μια οθόνη υπολογιστή καλό είναι να βρίσκεται περίπου σε απόσταση ενός χεριού και ελαφρώς χαμηλότερα από το επίπεδο των ματιών.
- Μειώστε τις αντανακλάσεις: ρυθμίστε φωτισμό και θέση της οθόνης ώστε να μην υπάρχει έντονο glare.
- Ελέγξτε την όρασή σας: αν η κόπωση είναι συχνή, ένα μη διορθωμένο διαθλαστικό πρόβλημα μπορεί να συμμετέχει στα συμπτώματα.
Ο γνωστός κανόνας 20-20-20 είναι μια εύκολη υπενθύμιση: περίπου κάθε 20 λεπτά, κοιτάξτε για τουλάχιστον 20 δευτερόλεπτα κάτι που βρίσκεται περίπου 20 πόδια, δηλαδή 6 μέτρα, μακριά.
Η πολύωρη χρήση οθόνης μπορεί να προκαλέσει προσωρινή ενόχληση, αλλά δεν υπάρχουν στοιχεία ότι το φως μιας συνηθισμένης οθόνης προκαλεί από μόνο του μόνιμη βλάβη στα μάτια.
Ποια προβλήματα μπορούν να επηρεάσουν την κίνηση των ματιών;
Η κίνηση των ματιών εξαρτάται τόσο από τους ίδιους τους μυς όσο και από τα κρανιακά νεύρα και τα κέντρα του εγκεφάλου που τους ελέγχουν. Γι’ αυτό ένα πρόβλημα στην ευθυγράμμιση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάποιος έχει απλώς έναν «αδύναμο μυ».
Στραβισμός
Στον στραβισμό, τα δύο μάτια δεν είναι σωστά ευθυγραμμισμένα ώστε να κοιτούν το ίδιο σημείο ταυτόχρονα. Υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τύποι και αιτίες.
Η θεραπεία εξαρτάται από την περίπτωση και μπορεί να περιλαμβάνει γυαλιά, πρίσματα, κάλυψη του ενός ματιού σε συγκεκριμένες παιδιατρικές περιπτώσεις, επιλεγμένες ορθοπτικές ασκήσεις ή χειρουργική επέμβαση στους εξωφθάλμιους μύες.
Διπλωπία
Η διπλωπία είναι η αντίληψη δύο εικόνων αντί για μία. Μπορεί να σχετίζεται με προβλήματα στην ευθυγράμμιση των ματιών, στους εξωφθάλμιους μύες ή στα νεύρα που ελέγχουν την κίνησή τους, αλλά υπάρχουν και άλλες αιτίες.
Η νέα ή ξαφνική διπλωπία χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση και δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απλώς με «ασκήσεις ματιών».
Οι ασκήσεις δυναμώνουν τους μύες των ματιών;
Οι ορθοπτικές ή ασκήσεις όρασης δεν είναι αντίστοιχες με την προπόνηση ενός δικεφάλου στο γυμναστήριο. Δεν χρειάζεται ο μέσος άνθρωπος να «γυμνάζει» τους εξωφθάλμιους μύες για να διατηρεί τα μάτια του υγιή.
Υπάρχουν όμως συγκεκριμένες διαταραχές της διόφθαλμης όρασης, όπως ορισμένες μορφές ανεπάρκειας σύγκλισης, στις οποίες ένας ειδικός μπορεί να συστήσει στοχευμένες ασκήσεις. Η επιλογή πρέπει να γίνεται μετά από σωστή διάγνωση και όχι επειδή κάποιος αισθάνεται απλώς κόπωση από την οθόνη.
Πότε χρειάζεται οφθαλμολογικός έλεγχος;
Περιστασιακή ενόχληση μετά από πολλές ώρες κοντινής εργασίας είναι συχνή. Αν όμως εμφανίζονται επίμονα ή επαναλαμβανόμενα συμπτώματα, καλό είναι να ελεγχθούν.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται σε περίπτωση ξαφνικής διπλωπίας, νέου στραβισμού, απότομης πτώσης της όρασης, έντονου πόνου, πτώσης βλεφάρου ή αιφνίδιας δυσκολίας στην κίνηση ενός ματιού.
Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την υγεία των ματιών, μπορείτε να επισκεφθείτε την Ελληνική Οφθαλμολογική Εταιρεία.
Ένα εξαιρετικά ακριβές σύστημα κίνησης
Οι εξωφθάλμιοι μύες δεν είναι υπεύθυνοι για κάθε λειτουργία της όρασης, αλλά κάνουν κάτι εξαιρετικά απαιτητικό: μετακινούν και ευθυγραμμίζουν τα δύο μάτια με μεγάλη ταχύτητα και ακρίβεια.
Από τις αστραπιαίες σακκαδικές κινήσεις μέχρι την ομαλή παρακολούθηση μιας μπάλας και τη σύγκλιση όταν διαβάζουμε, η όραση βασίζεται σε συνεχή συνεργασία ανάμεσα στους μυς, τα νεύρα και τον εγκέφαλο. Και αυτή η συνεργασία συμβαίνει τις περισσότερες φορές χωρίς καν να την αντιλαμβανόμαστε.
Πηγές:












