«Ό,τι κάνεις θα σου επιστραφεί. Ό,τι δίνεις θα το πάρεις πίσω». Είναι μια από εκείνες τις φράσεις που ακούμε από μικροί και μοιάζουν να κουβαλούν μέσα τους έναν ολόκληρο νόμο της ζωής.
Η πραγματικότητα, όμως, είναι πιο σύνθετη. Το καλό δεν ανταμείβεται πάντοτε και το κακό δεν τιμωρείται πάντα μπροστά στα μάτια μας. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πράξεις μας δεν έχουν σημασία. Σημαίνει ότι οι συνέπειές τους δεν λειτουργούν σαν μια απλή συναλλαγή.
Η ζωή δεν είναι λογιστήριο
Θα ήταν παρήγορο να πιστεύουμε ότι κάθε καλή πράξη καταγράφεται κάπου και κάποια στιγμή επιστρέφει στον άνθρωπο που την έκανε.
Ότι αν προσφέρεις αγάπη, θα λάβεις αγάπη.
Αν δείξεις καλοσύνη, θα συναντήσεις καλοσύνη.
Και αν πληγώσεις κάποιον, αργά ή γρήγορα θα πληγωθείς κι εσύ.
Η ζωή όμως δεν λειτουργεί πάντα έτσι.
Καλοί άνθρωποι μπορεί να αδικηθούν. Άνθρωποι που προσφέρουν χωρίς δεύτερη σκέψη μπορεί να συναντήσουν αδιαφορία. Και άνθρωποι που φέρθηκαν άσχημα μπορεί να μη βιώσουν ποτέ κάποια εμφανή «τιμωρία».
Αυτό είναι δύσκολο να δεχτούμε, αλλά ίσως κάνει την καλοσύνη ακόμη πιο σημαντική.
Γιατί τότε λέμε ότι «ό,τι δίνεις επιστρέφει»;
Ίσως επειδή η φράση κρύβει μια διαφορετική αλήθεια.
Οι πράξεις μας επηρεάζουν τον κόσμο γύρω μας.
Ο τρόπος που μιλάμε στους ανθρώπους διαμορφώνει τις σχέσεις μας. Η συνέπειά μας δημιουργεί εμπιστοσύνη. Η αδιαφορία την καταστρέφει. Η γενναιοδωρία μπορεί να δημιουργήσει δεσμούς. Η συνεχής σκληρότητα μπορεί να μας απομονώσει.
Δεν είναι μεταφυσικός νόμος.
Είναι η φυσική συνέπεια του τρόπου με τον οποίο ζούμε μαζί με άλλους ανθρώπους.
Κάθε πράξη αφήνει ένα αποτύπωμα
Φανταστείτε μια πέτρα που πέφτει σε μια ήρεμη λίμνη.
Τα κύματα απλώνονται πολύ πιο μακριά από το σημείο όπου έπεσε.
Κάπως έτσι λειτουργούν συχνά και οι πράξεις μας.
Μια καλή κουβέντα μπορεί να αλλάξει τη διάθεση κάποιου. Εκείνος μπορεί αργότερα να φερθεί καλύτερα σε έναν άλλο άνθρωπο. Ένα μικρό περιστατικό που εμείς ξεχάσαμε μπορεί να έχει αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη σημασία για κάποιον άλλο.
Το ίδιο ισχύει και για μια σκληρή λέξη.
Μπορεί εμείς να την ξεχάσουμε μέσα σε λίγα λεπτά και ο άνθρωπος που την άκουσε να τη θυμάται για χρόνια.
Η καλοσύνη δεν χρειάζεται εγγύηση επιστροφής
Αν είμαστε καλοί μόνο επειδή περιμένουμε κάποια στιγμή να ανταμειφθούμε, τότε η καλοσύνη μετατρέπεται εύκολα σε συναλλαγή.
«Σου έδωσα, άρα μου χρωστάς».
Αυτό δεν είναι πραγματική προσφορά.
Η καλοσύνη αποκτά μεγαλύτερη αξία όταν γίνεται επειδή συμφωνεί με τις αρχές μας και όχι επειδή έχουμε εξασφαλίσει ανταμοιβή.
Μπορεί να μη μας επιστραφεί από τον άνθρωπο στον οποίο τη δώσαμε.
Μπορεί ακόμη και να μη μας επιστραφεί ποτέ με τον τρόπο που θα θέλαμε.
Παραμένει όμως μια επιλογή για το ποιοι θέλουμε να είμαστε.
Μια παλιά εικόνα με τους σπόρους
Υπάρχει μια όμορφη παραβολή που παρομοιάζει τις πράξεις με σπόρους.
Κάθε φορά που δείχνουμε καλοσύνη, σεβασμό ή ενδιαφέρον, φυτεύουμε κάτι.
Δεν γνωρίζουμε αν θα φυτρώσει.
Δεν ξέρουμε πότε.
Και μπορεί να μην είμαστε εμείς αυτοί που θα δούμε ποτέ το αποτέλεσμα.
Αυτό όμως δεν κάνει τη σπορά άχρηστη.
Ίσως αυτό να είναι ένα πολύ πιο ειλικρινές νόημα της φράσης «ό,τι σπέρνεις θερίζεις».
Και αν κάποιος εκμεταλλεύεται την καλοσύνη μας;
Το να είμαστε καλοί δεν σημαίνει ότι πρέπει να είμαστε διαθέσιμοι χωρίς όρια.
Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην καλοσύνη και στην αυτοθυσία.
Μπορούμε να βοηθήσουμε κάποιον και ταυτόχρονα να πούμε «όχι» όταν κάτι μας εξαντλεί.
Μπορούμε να αγαπάμε κάποιον και να μη δεχόμαστε κακή συμπεριφορά.
Μπορούμε να είμαστε γενναιόδωροι χωρίς να επιτρέπουμε στους άλλους να θεωρούν την παρουσία μας δεδομένη.
Η καλοσύνη χωρίς όρια μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε εξάντληση.
Δεν χρειάζεται να περιμένεις τη «δικαιοσύνη της ζωής»
Όταν κάποιος μας αδικεί, συχνά παρηγορούμαστε λέγοντας:
«Θα του γυρίσει».
Ίσως.
Ίσως και όχι.
Η δική μας γαλήνη δεν χρειάζεται να εξαρτάται από το αν θα δούμε κάποτε τον άλλον να πληρώνει για αυτό που έκανε.
Γιατί τότε εξακολουθεί να έχει χώρο μέσα στη ζωή μας.
Πιο ελευθερωτικό μπορεί να είναι να πούμε:
«Αυτό που έγινε ήταν λάθος. Αλλά δεν θα περιμένω μια μελλοντική τιμωρία για να συνεχίσω τη ζωή μου».
Το κακό έχει συνέπειες, αλλά όχι πάντα όπως τις φανταζόμαστε
Ένας άνθρωπος που λέει συνεχώς ψέματα μπορεί να χάσει την εμπιστοσύνη των άλλων.
Κάποιος που χρησιμοποιεί τους ανθρώπους μπορεί να καταλήξει με σχέσεις ρηχές και εύθραυστες.
Κάποιος που φέρεται μόνιμα επιθετικά μπορεί να δημιουργήσει γύρω του φόβο αντί για πραγματική αγάπη.
Αυτές είναι πραγματικές συνέπειες.
Δεν χρειάζεται να φανταστούμε κάποια μυστηριώδη δύναμη που κρατά λογαριασμό για να καταλάβουμε ότι ο τρόπος ζωής μας διαμορφώνει και το περιβάλλον στο οποίο τελικά ζούμε.
Και ό,τι δίνουμε στον εαυτό μας έχει σημασία
Η ίδια αρχή μπορεί να εφαρμοστεί και στη σχέση που έχουμε με τον εαυτό μας.
Αν μιλάμε συνεχώς μέσα μας με απαξίωση, είναι πιθανό να επηρεαστούν η αυτοπεποίθηση και οι επιλογές μας.
Αν αντιμετωπίζουμε κάθε λάθος σαν απόδειξη αποτυχίας, γίνεται δυσκολότερο να δοκιμάσουμε ξανά.
Αντίθετα, η αυτοσυμπόνια δεν σημαίνει ότι δικαιολογούμε τα πάντα.
Σημαίνει ότι μπορούμε να αναγνωρίσουμε ένα λάθος χωρίς να μετατρέψουμε το λάθος σε ταυτότητα.
Δεν είμαστε μόνο όσα αισθανόμαστε – είμαστε και όσα επιλέγουμε
Δεν μπορούμε πάντοτε να ελέγξουμε τον θυμό, τη ζήλια, τον φόβο ή την απογοήτευση που εμφανίζονται μέσα μας.
Μπορούμε όμως να επιλέξουμε τι θα κάνουμε με αυτά.
Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να θυμώσεις και στο να ταπεινώσεις κάποιον.
Ανάμεσα στο να ζηλέψεις και στο να προσπαθήσεις να καταστρέψεις αυτό που έχει ο άλλος.
Ανάμεσα στο να πληγωθείς και στο να αποφασίσεις ότι πρέπει να πληγώσεις κάποιον πίσω.
Ο χαρακτήρας μας φαίνεται συχνά ακριβώς σε αυτή τη μικρή απόσταση ανάμεσα στο συναίσθημα και στην πράξη.
Κάποιες καλές πράξεις δεν θα τις μάθεις ποτέ
Μπορεί να έχεις βοηθήσει κάποιον χωρίς να το θυμάσαι.
Ένα μήνυμα, μια συζήτηση, μια μικρή διευκόλυνση ή μια στιγμή που επέλεξες να μην κρίνεις μπορεί για εσένα να ήταν ασήμαντη.
Για τον άλλον ίσως δεν ήταν.
Αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο όμορφα χαρακτηριστικά της καλοσύνης: συχνά δεν γνωρίζουμε πόσο μακριά φτάνει.
Και γι’ αυτό δεν χρειάζεται να κρατάμε λογαριασμό
Αν αρχίσουμε να μετράμε κάθε τι που προσφέραμε, αργά ή γρήγορα θα απογοητευτούμε.
«Εγώ ήμουν εκεί και εκείνος δεν ήταν».
«Εγώ έδωσα περισσότερα».
«Εγώ βοήθησα, αλλά όταν χρειάστηκα βοήθεια κανείς δεν εμφανίστηκε».
Κάποιες φορές αυτές οι σκέψεις μάς δείχνουν πραγματική έλλειψη αμοιβαιότητας και χρειάζεται να βάλουμε όρια.
Αλλά η καλοσύνη δεν μπορεί να λειτουργεί σαν βιβλίο εσόδων και εξόδων.
Το καλύτερο που δίνεις δεν είναι πάντα κάτι υλικό
Μπορεί να είναι χρόνος.
Μπορεί να είναι προσοχή.
Μπορεί να είναι ένα «σε ακούω» τη στιγμή που όλοι οι άλλοι δίνουν συμβουλές.
Μπορεί να είναι η επιλογή να μη μεταφέρεις μια άσχημη κουβέντα.
Μπορεί να είναι το να κρατήσεις μια υπόσχεση όταν κανείς δεν θα μάθαινε αν δεν την κρατούσες.
Αυτά είναι τα μικρά πράγματα που δημιουργούν εμπιστοσύνη και χτίζουν σχέσεις.
Αν το καλό δεν επιστρέψει, άξιζε;
Αυτή ίσως είναι η δυσκολότερη ερώτηση.
Αν φερθήκαμε σωστά και στο τέλος πληγωθήκαμε, μήπως ήμασταν αφελείς;
Όχι απαραίτητα.
Το αποτέλεσμα μιας πράξης δεν είναι ο μοναδικός τρόπος να κρίνουμε την αξία της.
Μπορεί να φέρθηκες έντιμα σε έναν άνθρωπο που δεν ήταν έντιμος μαζί σου.
Η δική του συμπεριφορά δεν αλλάζει αναδρομικά τη δική σου.
Δεν μπορείς να ελέγξεις τι θα επιστρέψει
Αυτό που μπορείς να ελέγξεις είναι τι στέλνεις εσύ προς τα έξω.
Δεν μπορείς να υποχρεώσεις τους άλλους να σου φερθούν όπως τους φέρθηκες.
Δεν μπορείς να εγγυηθείς ότι η αγάπη θα ανταποδοθεί ή ότι η καλοσύνη θα αναγνωριστεί.
Μπορείς όμως να αποφασίσεις ότι η απογοήτευση δεν θα σε μετατρέψει σε κάποιον που δεν θέλεις να είσαι.
Ίσως αυτό είναι το πραγματικό νόημα της φράσης
«Ό,τι δίνεις θα το πάρεις πίσω» δεν χρειάζεται να σημαίνει ότι υπάρχει ένας αόρατος μηχανισμός που επιστρέφει κάθε πράξη στον αποστολέα της.
Μπορεί να σημαίνει κάτι πιο απλό και πιο ανθρώπινο.
Ότι κάθε φορά που δείχνεις καλοσύνη, ενισχύεις μέσα σου την ικανότητα να είσαι καλός.
Κάθε φορά που κρατάς τον λόγο σου, χτίζεις τον χαρακτήρα σου.
Κάθε φορά που επιλέγεις τον σεβασμό αντί για την εκδίκηση, καθορίζεις λίγο περισσότερο ποιος άνθρωπος θέλεις να είσαι.
Και αυτό είναι ήδη μια μορφή επιστροφής.
Δώσε το καλό χωρίς να απαιτείς εγγυήσεις
Δεν υπάρχει βεβαιότητα ότι κάθε καλή πράξη θα ανταμειφθεί.
Υπάρχει όμως βεβαιότητα ότι κάθε πράξη συμμετέχει στη δημιουργία του κόσμου μέσα στον οποίο ζούμε.
Αν θέλουμε περισσότερη ειλικρίνεια, μπορούμε να ξεκινήσουμε προσφέροντας ειλικρίνεια.
Αν θέλουμε περισσότερο σεβασμό, μπορούμε να φερόμαστε με σεβασμό.
Αν θέλουμε περισσότερη καλοσύνη, μπορούμε να επιλέξουμε να μην την εγκαταλείψουμε επειδή κάποιος άλλος δεν μας την ανταπέδωσε.
Όχι επειδή το σύμπαν μάς χρωστά ανταμοιβή.
Αλλά επειδή κάποια στιγμή πρέπει να αποφασίσουμε τι θέλουμε να προσθέτουμε στον κόσμο κάθε φορά που περνάμε από αυτόν.
