Η ιστορία των πλανητών του ηλιακού μας συστήματος δεν ξεκίνησε με τηλεσκόπια ή διαστημόπλοια. Πέντε πλανήτες ήταν ήδη ορατοί με γυμνό μάτι και γνωστοί στους ανθρώπους από την αρχαιότητα, πολύ πριν καταλάβουμε τι πραγματικά ήταν.
Χρειάστηκαν αιώνες παρατηρήσεων, νέες θεωρίες, καλύτερα τηλεσκόπια και ακόμη και μαθηματικοί υπολογισμοί για να αποκτήσουμε τη σημερινή εικόνα των οκτώ πλανητών που περιφέρονται γύρω από τον Ήλιο.
Οι πέντε πλανήτες που ήταν γνωστοί από την αρχαιότητα
Ο Ερμής, η Αφροδίτη, ο Άρης, ο Δίας και ο Κρόνος είναι αρκετά φωτεινοί ώστε να φαίνονται χωρίς τηλεσκόπιο. Για τον λόγο αυτό ήταν γνωστοί σε πολλούς αρχαίους πολιτισμούς χιλιάδες χρόνια πριν από τη σύγχρονη αστρονομία.
Οι αρχαίοι παρατηρητές είχαν προσέξει ότι αυτά τα φωτεινά αντικείμενα δεν παρέμεναν σταθερά σε σχέση με τα υπόλοιπα άστρα. Φαινόταν να μετακινούνται στον ουρανό, γι’ αυτό και η λέξη «πλανήτης» προέρχεται από την αρχαιοελληνική έννοια του «πλανώμενου» ή «περιπλανώμενου» σώματος.
Οι άνθρωποι εκείνης της εποχής όμως δεν γνώριζαν ότι επρόκειτο για κόσμους που περιφέρονται γύρω από τον Ήλιο. Για πολλούς αιώνες κυριάρχησαν γεωκεντρικά μοντέλα στα οποία η Γη θεωρούνταν ακίνητη στο κέντρο.
Ο Κοπέρνικος άλλαξε τη θέση της Γης
Μια από τις σημαντικότερες αλλαγές στην ιστορία της αστρονομίας ήρθε τον 16ο αιώνα με τον Νικόλαο Κοπέρνικο. Το 1543 δημοσιεύτηκε το έργο του De revolutionibus orbium coelestium, στο οποίο παρουσίαζε ένα ηλιοκεντρικό μοντέλο.
Στο μοντέλο αυτό η Γη δεν βρισκόταν στο κέντρο, αλλά ήταν και η ίδια ένας πλανήτης που περιφερόταν γύρω από τον Ήλιο.
Ο Κοπέρνικος δεν ήταν ο πρώτος άνθρωπος στην ιστορία που είχε προτείνει ηλιοκεντρική ιδέα. Ο Αρίσταρχος ο Σάμιος είχε παρουσιάσει ένα ηλιοκεντρικό μοντέλο ήδη τον 3ο αιώνα π.Χ., όμως η άποψη αυτή δεν επικράτησε στην αρχαιότητα.
Η σημασία του Κοπέρνικου ήταν ότι επανέφερε και ανέπτυξε συστηματικά την ηλιοκεντρική εικόνα σε μια εποχή κατά την οποία η ευρωπαϊκή αστρονομία βρισκόταν λίγο πριν από μια μεγάλη επιστημονική αλλαγή.
Ο Γαλιλαίος και το τηλεσκόπιο
Ο Γαλιλαίος Γαλιλέι δεν εφηύρε το πρώτο τηλεσκόπιο. Το όργανο είχε ήδη εμφανιστεί στην Ευρώπη, αλλά ο Γαλιλαίος κατασκεύασε βελτιωμένες εκδοχές και το 1609 άρχισε να το στρέφει συστηματικά προς τον ουρανό.
Οι παρατηρήσεις του αποδείχθηκαν καθοριστικές. Το 1610 παρατήρησε τέσσερις μεγάλους δορυφόρους γύρω από τον Δία, που σήμερα γνωρίζουμε ως Ιώ, Ευρώπη, Γανυμήδη και Καλλιστώ.
Η ανακάλυψη έδειξε ότι δεν περιφέρονταν όλα τα ουράνια σώματα γύρω από τη Γη.
Ο Γαλιλαίος παρατήρησε επίσης τις φάσεις της Αφροδίτης. Αυτές ήταν ιδιαίτερα σημαντικές, επειδή έδειχναν ότι η Αφροδίτη περιφέρεται γύρω από τον Ήλιο.
Μελέτησε ακόμη τη Σελήνη και είδε βουνά και ανώμαλο έδαφος, ενώ όταν παρατήρησε τον Κρόνο δεν μπορούσε με το τηλεσκόπιό του να διακρίνει σωστά τους δακτυλίους. Τον περιέγραψε αρχικά ως ένα παράξενο σώμα με δύο συνοδευτικές προεξοχές.
Οι πλανήτες που δεν «ανακαλύφθηκαν» ποτέ
Ο Ερμής, η Αφροδίτη, ο Άρης, ο Δίας και ο Κρόνος δεν έχουν συγκεκριμένο γνωστό «ανακαλυπτή», επειδή ήταν γνωστοί ήδη από την προϊστορική και αρχαία εποχή.
Η μεγάλη αλλαγή δεν ήταν η ανακάλυψη της ύπαρξής τους αλλά η σταδιακή κατανόηση της φύσης και των τροχιών τους.
Η Γη επίσης δεν έχει ανακαλυφθεί με τη συνηθισμένη έννοια. Αυτό που άλλαξε με την Κοπερνίκεια επανάσταση ήταν η κατανόηση ότι η Γη είναι ένας από τους πλανήτες που κινούνται γύρω από τον Ήλιο.
Ο Ουρανός ήταν ο πρώτος πλανήτης της τηλεσκοπικής εποχής
Μέχρι τον 18ο αιώνα, ο Κρόνος θεωρούνταν ο πιο μακρινός γνωστός πλανήτης. Αυτό άλλαξε στις 13 Μαρτίου 1781, όταν ο Βρετανός αστρονόμος William Herschel παρατήρησε ένα ασυνήθιστο αντικείμενο με το τηλεσκόπιό του.
Αρχικά ο Herschel πίστεψε ότι μπορεί να είχε ανακαλύψει έναν κομήτη. Μεταγενέστερες παρατηρήσεις της τροχιάς του έδειξαν όμως ότι επρόκειτο για νέο πλανήτη.
Ο Ουρανός έγινε έτσι ο πρώτος πλανήτης της σύγχρονης εποχής που αναγνωρίστηκε ως νέος κόσμος με τη βοήθεια τηλεσκοπίου.
Η ανακάλυψή του είχε τεράστια σημασία, καθώς έδειξε ότι το ηλιακό σύστημα εκτεινόταν πολύ πιο μακριά απ’ όσο πίστευαν μέχρι τότε οι αστρονόμοι.
Ο Ποσειδώνας βρέθηκε πρώτα με μαθηματικά
Η ιστορία του Ποσειδώνα είναι ακόμη πιο εντυπωσιακή. Οι αστρονόμοι παρατήρησαν ότι η κίνηση του Ουρανού παρουσίαζε μικρές αποκλίσεις από την τροχιά που προέβλεπαν οι υπολογισμοί.
Μια πιθανή εξήγηση ήταν ότι ένας ακόμη άγνωστος πλανήτης ασκούσε βαρυτική έλξη στον Ουρανό.
Οι μαθηματικοί και αστρονόμοι Urbain Le Verrier στη Γαλλία και John Couch Adams στη Βρετανία υπολόγισαν ανεξάρτητα πού θα μπορούσε να βρίσκεται αυτό το άγνωστο σώμα.
Με βάση τους υπολογισμούς του Le Verrier, ο αστρονόμος Johann Gottfried Galle, μαζί με τον Heinrich d’Arrest στο Αστεροσκοπείο του Βερολίνου, εντόπισαν τον νέο πλανήτη τη νύχτα της 23ης προς 24η Σεπτεμβρίου 1846.
Η ανακάλυψη του Ποσειδώνα θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της ουράνιας μηχανικής, επειδή η ύπαρξη και η θέση του είχαν ουσιαστικά προβλεφθεί μαθηματικά πριν από την παρατήρησή του ως πλανήτη.
Ο Πλούτωνας και η αναζήτηση ενός ένατου πλανήτη
Στις αρχές του 20ού αιώνα οι αστρονόμοι συνέχιζαν να αναζητούν ένα ακόμη σώμα πέρα από τον Ποσειδώνα.
Το 1930 ο νεαρός Αμερικανός αστρονόμος Clyde Tombaugh, εργαζόμενος στο Lowell Observatory της Αριζόνα, σύγκρινε φωτογραφικές πλάκες του ουρανού αναζητώντας ένα αντικείμενο που άλλαζε θέση.
Τον Φεβρουάριο του 1930 εντόπισε το σώμα που ονομάστηκε Πλούτωνας. Για περισσότερα από 75 χρόνια διδασκόταν ως ο ένατος πλανήτης του ηλιακού συστήματος.
Γιατί ο Πλούτωνας δεν θεωρείται πλέον ένας από τους οκτώ πλανήτες;
Με την ανάπτυξη ισχυρότερων τηλεσκοπίων, οι αστρονόμοι άρχισαν να ανακαλύπτουν πολλά σώματα πέρα από τον Ποσειδώνα. Έγινε έτσι σαφές ότι ο Πλούτωνας αποτελεί μέρος μιας πολύ μεγαλύτερης περιοχής γεμάτης παγωμένα αντικείμενα.
Το 2006 η Διεθνής Αστρονομική Ένωση (IAU) υιοθέτησε επίσημο ορισμό για τους πλανήτες του ηλιακού συστήματος.
Σύμφωνα με αυτόν, ένα σώμα πρέπει:
- να περιφέρεται γύρω από τον Ήλιο,
- να έχει αρκετή μάζα ώστε η βαρύτητά του να του δίνει σχεδόν σφαιρικό σχήμα,
- και να έχει «καθαρίσει» τη γειτονιά της τροχιάς του από άλλα σώματα συγκρίσιμου μεγέθους.
Ο Πλούτωνας πληροί τις δύο πρώτες προϋποθέσεις, αλλά όχι την τρίτη. Για τον λόγο αυτό κατατάχθηκε στην κατηγορία των νάνων πλανητών.
Δεν έχασε επομένως την ιδιότητα του πλανήτη επειδή είναι απλώς «πολύ μικρός» ή επειδή έχει ελλειπτική τροχιά. Η ταξινόμηση βασίζεται στον επίσημο δυναμικό ορισμό της IAU.
Οι οκτώ πλανήτες που αναγνωρίζονται σήμερα
Με βάση τον επίσημο ορισμό, το ηλιακό μας σύστημα έχει οκτώ πλανήτες:
- Ερμής
- Αφροδίτη
- Γη
- Άρης
- Δίας
- Κρόνος
- Ουρανός
- Ποσειδώνας
Οι πρώτοι πέντε πέρα από τη Γη ήταν γνωστοί από την αρχαιότητα. Ο Ουρανός προστέθηκε το 1781 και ο Ποσειδώνας το 1846. Ο Πλούτωνας θεωρούνταν πλανήτης από το 1930 έως το 2006 και σήμερα ανήκει στους επίσημα αναγνωρισμένους νάνους πλανήτες.
Από το γυμνό μάτι στα διαστημόπλοια
Η ιστορία δεν σταμάτησε στην ανακάλυψη των πλανητών. Τον 20ό και τον 21ο αιώνα, διαστημικές αποστολές επέτρεψαν στους επιστήμονες να τους μελετήσουν από κοντά.
Τα Voyager 1 και Voyager 2 αποκάλυψαν με πρωτοφανή λεπτομέρεια τους εξωτερικούς πλανήτες και πολλούς από τους δορυφόρους τους. Η Cassini μελέτησε τον Κρόνο και τα φεγγάρια του, ενώ η Juno προσέφερε νέα στοιχεία για το εσωτερικό και την ατμόσφαιρα του Δία.
Στον Άρη, μια σειρά από τροχιακά σκάφη, προσεδαφιστές και ρόβερ έχουν αλλάξει ριζικά την εικόνα μας για την ιστορία του πλανήτη.
Παράλληλα, τηλεσκόπια όπως το Hubble και το James Webb δεν περιορίζουν την έρευνα στο δικό μας ηλιακό σύστημα. Έχουν συμβάλει στη μελέτη μακρινών κόσμων και πλανητικών συστημάτων γύρω από άλλα άστρα.
Έτσι, η ιστορία των πλανητών είναι στην πραγματικότητα η ιστορία του τρόπου με τον οποίο άλλαξε η θέση μας μέσα στο Σύμπαν: από μια Γη που θεωρούνταν το κέντρο των πάντων, σε έναν από τους οκτώ πλανήτες ενός μόνο άστρου ανάμεσα σε αμέτρητα άλλα.
