Πόσο βαθιά μπορεί να φτάσει ο άνθρωπος στο εσωτερικό της Γης; Το ερώτημα αυτό απασχολούσε τους επιστήμονες για δεκαετίες και οδήγησε σε ένα από τα πιο φιλόδοξα εγχειρήματα του 20ού αιώνα. Στη χερσόνησο Κόλα της Ρωσίας, οι Σοβιετικοί κατάφεραν να ανοίξουν μια γεώτρηση βάθους 12.262 μέτρων, φτάνοντας βαθύτερα από οποιαδήποτε άλλη ανθρώπινη κατασκευή ως προς το κατακόρυφο βάθος.
Όταν όμως οι εργασίες σταμάτησαν, γύρω από τη γεώτρηση άρχισαν να κυκλοφορούν παράξενες ιστορίες. Κάποιοι ισχυρίστηκαν ότι οι επιστήμονες είχαν καταγράψει μυστηριώδεις κραυγές από τα έγκατα της Γης, ενώ άλλοι μίλησαν για ανεξήγητα φαινόμενα. Τι είχε συμβεί πραγματικά και γιατί εγκαταλείφθηκε το σχέδιο;
Η βαθύτερη τρύπα που άνοιξε ποτέ ο άνθρωπος
Η γεώτρηση Κόλα, γνωστή διεθνώς ως Kola Superdeep Borehole, βρίσκεται στη χερσόνησο Κόλα, στη βορειοδυτική Ρωσία, κοντά στα σύνορα με τη Νορβηγία.
Το πρόγραμμα ξεκίνησε στις 24 Μαΐου 1970 από τη Σοβιετική Ένωση, με στόχο τη μελέτη του εσωτερικού του γήινου φλοιού. Οι επιστήμονες ήθελαν να εξετάσουν τα πετρώματα σε βάθη όπου κανείς δεν είχε καταφέρει να φτάσει προηγουμένως.
Ο αρχικός στόχος ήταν να προσεγγίσουν τα 15.000 μέτρα. Το μεγαλύτερο βάθος που επιτεύχθηκε τελικά ήταν 12.262 μέτρα, το 1989.

Η γεώτρηση δεν έμοιαζε με τεράστιο ανοιχτό λάκκο. Ήταν μια στενή οπή που προχωρούσε σχεδόν κατακόρυφα μέσα στα πετρώματα. Στο μεγαλύτερο βάθος της είχε διάμετρο περίπου 23 εκατοστών.
Παρότι άλλες γεωτρήσεις έχουν ξεπεράσει τα 12 χιλιόμετρα σε συνολικό μήκος, επειδή εκτείνονται και οριζόντια, η Κόλα διατήρησε το ρεκόρ της βαθύτερης κατακόρυφης ανθρώπινης γεώτρησης.
Πώς ξεκίνησε το φιλόδοξο σοβιετικό πρόγραμμα;
Την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση ανταγωνίζονταν σε πολλούς επιστημονικούς τομείς. Εκτός από την εξερεύνηση του Διαστήματος, οι δύο υπερδυνάμεις ενδιαφέρονταν και για την εξερεύνηση του εσωτερικού της Γης.
Οι Αμερικανοί είχαν επιχειρήσει να φτάσουν βαθιά στον γήινο φλοιό μέσω του προγράμματος Mohole, όμως το εγχείρημα εγκαταλείφθηκε τη δεκαετία του 1960.
Η Σοβιετική Ένωση συνέχισε την προσπάθεια, επιλέγοντας τη χερσόνησο Κόλα, όπου υπήρχαν πολύ παλιά πετρώματα που παρουσίαζαν ιδιαίτερο επιστημονικό ενδιαφέρον.

Το έργο απαιτούσε εξειδικευμένο εξοπλισμό, μεγάλες εγκαταστάσεις και τη συνεργασία γεωλόγων, μηχανικών και άλλων επιστημόνων. Καθώς το τρυπάνι κατέβαινε βαθύτερα, οι δυσκολίες αυξάνονταν.
Το 1979 η γεώτρηση ξεπέρασε το προηγούμενο παγκόσμιο ρεκόρ βάθους, ενώ το 1983 είχε ήδη φτάσει περίπου στα 12 χιλιόμετρα.
Όμως η τελευταία απόσταση αποδείχθηκε πολύ δυσκολότερη από ό,τι περίμεναν οι υπεύθυνοι του προγράμματος.
Γιατί σταμάτησε η γεώτρηση στα 12.262 μέτρα;
Ο σημαντικότερος λόγος ήταν η εξαιρετικά υψηλή θερμοκρασία που συνάντησαν οι επιστήμονες.
Στο μεγαλύτερο βάθος της γεώτρησης, η θερμοκρασία έφτασε περίπου τους 180 βαθμούς Κελσίου, ενώ οι αρχικές εκτιμήσεις προέβλεπαν περίπου 100 βαθμούς.
Η διαφορά ήταν τεράστια και δημιούργησε σοβαρά προβλήματα στον εξοπλισμό. Οι υψηλές θερμοκρασίες επηρέαζαν τη λειτουργία των εργαλείων και τη συμπεριφορά των πετρωμάτων.

Σε τέτοιες συνθήκες, τα πετρώματα μπορούσαν να παραμορφώνονται αργά κάτω από τις τεράστιες πιέσεις, συμπεριφερόμενα περισσότερο σαν πλαστικό υλικό παρά σαν άκαμπτη πέτρα.
Αυτό έκανε τη διατήρηση της γεώτρησης ανοιχτής και τη συνέχιση της διάτρησης εξαιρετικά δύσκολη.
Οι τεχνικοί αντιμετώπισαν επίσης σοβαρές μηχανικές βλάβες. Το 1984, για παράδειγμα, ένα μεγάλο τμήμα της γεωτρητικής στήλης αποκόπηκε και έμεινε παγιδευμένο στο εσωτερικό της οπής, αναγκάζοντας την ομάδα να συνεχίσει από άλλο σημείο.
Το μέγιστο βάθος επιτεύχθηκε το 1989. Η διάτρηση αντιμετώπισε νέες δυσκολίες στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και οι τελευταίες προσπάθειες σταμάτησαν το 1994, όταν τα τεχνικά προβλήματα συνδυάστηκαν με την έλλειψη χρηματοδότησης μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης.
Ο μυστηριώδης θρύλος με τις κραυγές από την κόλαση
Η διακοπή του προγράμματος και το εντυπωσιακό βάθος της γεώτρησης δημιούργησαν πρόσφορο έδαφος για τη διάδοση παράξενων ιστοριών.
Μία από τις πιο γνωστές υποστήριζε ότι οι επιστήμονες είχαν κατεβάσει ένα ειδικό μικρόφωνο στο εσωτερικό της γεώτρησης και είχαν καταγράψει ήχους που έμοιαζαν με ανθρώπινες κραυγές.
Σύμφωνα με τον θρύλο, οι εργαζόμενοι τρομοκρατήθηκαν και πίστεψαν ότι είχαν ανακαλύψει την είσοδο της κόλασης.

Η ιστορία έγινε γνωστή ως «Well to Hell», δηλαδή «Το πηγάδι της κόλασης», και κυκλοφόρησε ευρέως μέσα από δημοσιεύματα, ραδιοφωνικές εκπομπές και αργότερα το διαδίκτυο.
Στις διάφορες εκδοχές της εμφανίζονταν ακόμη και αφηγήσεις για μυστηριώδεις εκρήξεις, δαίμονες και τρομακτικά πλάσματα που υποτίθεται ότι αναδύθηκαν από τα βάθη.
Ωστόσο, δεν υπάρχει καμία αξιόπιστη επιστημονική απόδειξη ότι συνέβη κάτι τέτοιο.
Οι ιστορίες για ανθρώπινες κραυγές θεωρούνται κατασκευασμένος αστικός μύθος. Οι ηχητικές καταγραφές που κυκλοφόρησαν ως δήθεν αποδείξεις δεν έχουν τεκμηριωθεί ως πραγματικές ηχογραφήσεις από τη γεώτρηση Κόλα.
Το πραγματικό εμπόδιο δεν ήταν κάποιο υπερφυσικό φαινόμενο, αλλά οι εξαιρετικά δύσκολες γεωλογικές και τεχνικές συνθήκες.
Τι ανακάλυψαν πραγματικά οι επιστήμονες στα έγκατα της Γης;
Αν και οι ιστορίες για κραυγές και υπερφυσικά φαινόμενα δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, η γεώτρηση Κόλα οδήγησε σε σημαντικές επιστημονικές ανακαλύψεις.
Μία από αυτές αφορούσε τη δομή του γήινου φλοιού. Οι επιστήμονες περίμεναν ότι, σε ένα συγκεκριμένο βάθος, θα συναντούσαν μετάβαση από γρανιτικά σε βασαλτικά πετρώματα.
Αντί γι’ αυτό, εντόπισαν διαφορετικές γεωλογικές δομές, οι οποίες έδειξαν ότι ο φλοιός ήταν πιο σύνθετος από όσο πίστευαν.
Η ανακάλυψη αυτή βοήθησε στην καλύτερη ερμηνεία των σεισμικών μετρήσεων, δηλαδή των δεδομένων που χρησιμοποιούν οι γεωλόγοι για να μελετούν το εσωτερικό του πλανήτη χωρίς να χρειάζεται να το διατρήσουν.

Μια ακόμη απρόσμενη ανακάλυψη ήταν η παρουσία νερού σε μεγάλα βάθη μέσα στα πετρώματα. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι το νερό μπορούσε να υπάρχει σε ρωγμές και πόρους ακόμη και πολύ βαθιά στον ηπειρωτικό φλοιό.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχαν επίσης τα μικροαπολιθώματα αρχαίων θαλάσσιων οργανισμών που βρέθηκαν σε πετρώματα σε βάθος περίπου 6 χιλιομέτρων.
Η παρουσία τους έδωσε στους επιστήμονες πληροφορίες για τη γεωλογική ιστορία και τις μεταβολές που είχαν υποστεί τα συγκεκριμένα πετρώματα στη διάρκεια εκατομμυρίων ετών.
Στα μεγαλύτερα βάθη, οι επιστήμονες μελέτησαν πετρώματα ηλικίας άνω των 2,5 δισεκατομμυρίων ετών, αποκτώντας πολύτιμα στοιχεία για τα αρχαιότερα στάδια της γεωλογικής εξέλιξης της Γης.
Υπήρχε πραγματικά χρυσός και διαμάντια σε τόσο μεγάλο βάθος;
Ένας ακόμη ισχυρισμός που κυκλοφόρησε για τη γεώτρηση Κόλα ήταν ότι οι επιστήμονες ανακάλυψαν πετρώματα με εξαιρετικά υψηλές συγκεντρώσεις χρυσού και πολύτιμων λίθων.
Σε ορισμένες ιστορίες αναφερόταν μάλιστα συγκέντρωση 80 γραμμαρίων χρυσού ανά τόνο πετρώματος, σε βάθος περίπου 9,5 χιλιομέτρων.
Ωστόσο, τα συγκεκριμένα στοιχεία δεν συνοδεύονται από επαρκή επιστημονική τεκμηρίωση και δεν μπορούν να θεωρηθούν επιβεβαιωμένες ανακαλύψεις του προγράμματος.
Ακόμη και αν εντοπίζονταν πολύτιμα μεταλλεύματα σε τέτοια βάθη, η εξόρυξή τους θα ήταν τεχνικά εξαιρετικά δύσκολη και οικονομικά πολύ δαπανηρή.
Η γεώτρηση Κόλα δεν δημιουργήθηκε για την αναζήτηση χρυσού ή πετρελαίου, αλλά αποκλειστικά για την επιστημονική μελέτη του εσωτερικού του γήινου φλοιού.
Πόσο κοντά έφτασε τελικά η γεώτρηση στο κέντρο της Γης;
Παρά το εντυπωσιακό βάθος των 12.262 μέτρων, η γεώτρηση Κόλα δεν πλησίασε ούτε κατά διάνοια το κέντρο του πλανήτη.
Η μέση απόσταση από την επιφάνεια μέχρι το κέντρο της Γης είναι περίπου 6.371 χιλιόμετρα. Επομένως, τα 12,262 χιλιόμετρα της γεώτρησης αντιστοιχούσαν σε λιγότερο από το 0,2% αυτής της απόστασης.
Με άλλα λόγια, ακόμη και η βαθύτερη γεώτρηση στην ιστορία της ανθρωπότητας είχε καταφέρει να διαπεράσει μόνο ένα μικρό τμήμα του εξωτερικού φλοιού.
Η προσπάθεια ήταν ωστόσο ιδιαίτερα σημαντική, επειδή επέτρεψε την άμεση μελέτη πετρωμάτων που μέχρι τότε οι επιστήμονες μπορούσαν να εξετάσουν κυρίως έμμεσα.
Τι απέγινε η βαθύτερη γεώτρηση του κόσμου;
Μετά τη διακοπή των εργασιών, οι εγκαταστάσεις της γεώτρησης Κόλα εγκαταλείφθηκαν σταδιακά. Ο εξοπλισμός απομακρύνθηκε, πολλά από τα κτίρια ερήμωσαν και το ίδιο το άνοιγμα σφραγίστηκε με μεταλλικό κάλυμμα.

Το σημείο δεν αποτελεί πλέον ενεργό ερευνητικό κέντρο. Παρ’ όλα αυτά, το επιστημονικό επίτευγμα εξακολουθεί να έχει μεγάλη ιστορική σημασία.
Οι πληροφορίες που συγκεντρώθηκαν από τη γεώτρηση συνέβαλαν στην καλύτερη κατανόηση της δομής του γήινου φλοιού, των θερμοκρασιών σε μεγάλο βάθος και της συμπεριφοράς των πετρωμάτων κάτω από ακραίες συνθήκες.
Η ιστορία της Κόλα έδειξε επίσης πόσο δύσκολη είναι η άμεση εξερεύνηση του εσωτερικού του πλανήτη μας, ακόμη και όταν χρησιμοποιείται προηγμένη τεχνολογία.
Οι επιστήμονες δεν ανακάλυψαν την είσοδο της κόλασης ούτε άκουσαν μυστηριώδεις κραυγές. Ανακάλυψαν όμως έναν κόσμο πετρωμάτων, θερμότητας και γεωλογικών διεργασιών που ήταν πολύ πιο περίπλοκος από όσο είχαν φανταστεί.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της ιστορίας: έπειτα από σχεδόν δύο δεκαετίες διάτρησης και περισσότερα από 12 χιλιόμετρα βάθους, ο άνθρωπος είχε καταφέρει να ξύσει μόλις την επιφάνεια του ίδιου του πλανήτη του.
Πηγές:












