Σκόρδο: Τι προσφέρει στην υγεία και τι πρέπει να ξέρουμε

Το σκόρδο είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά συστατικά της μεσογειακής διατροφής. Χρησιμοποιείται εδώ και χιλιάδες χρόνια όχι μόνο για τη γεύση του, αλλά και ως παραδοσιακό μέσο αντιμετώπισης διαφόρων προβλημάτων υγείας. Σήμερα, οι επιστήμονες μελετούν τις ουσίες που περιέχει και προσπαθούν να κατανοήσουν ποιες από τις ιδιότητές του έχουν πραγματική επίδραση στον ανθρώπινο οργανισμό.

Μπορεί όμως το σκόρδο να μειώσει τη χοληστερόλη και την αρτηριακή πίεση; Βοηθά πραγματικά το ανοσοποιητικό σύστημα; Και είναι καλύτερο να το καταναλώνουμε ωμό ή μαγειρεμένο; Ας δούμε τι δείχνουν οι επιστημονικές έρευνες, ποιοι ισχυρισμοί είναι υπερβολικοί και πώς μπορούμε να το εντάξουμε με ασφάλεια στη διατροφή μας.

Τι περιέχει το σκόρδο και γιατί έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον;

Το σκόρδο, με την επιστημονική ονομασία Allium sativum, ανήκει στην ίδια οικογένεια φυτών με το κρεμμύδι, το πράσο και το σχοινόπρασο. Το χαρακτηριστικό άρωμα και η έντονη γεύση του οφείλονται κυρίως σε θειούχες ενώσεις.

Μία από τις πιο γνωστές είναι η αλλισίνη, η οποία δημιουργείται όταν το σκόρδο κόβεται, συνθλίβεται ή πολτοποιείται. Τότε ένα ένζυμο, η αλλινάση, έρχεται σε επαφή με την αλλιίνη, μια ουσία που υπάρχει φυσικά στις σκελίδες.

Από αυτή τη χημική αντίδραση παράγεται η αλλισίνη, μια σχετικά ασταθής ένωση που στη συνέχεια μετατρέπεται σε άλλες θειούχες ουσίες.

Οι ενώσεις αυτές παρουσιάζουν ενδιαφέρουσες ιδιότητες σε εργαστηριακές μελέτες. Ωστόσο, τα αποτελέσματα που παρατηρούνται σε κύτταρα ή σε πειραματόζωα δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι εμφανίζονται και στους ανθρώπους όταν καταναλώνουν συνηθισμένες ποσότητες σκόρδου.

1. Μπορεί το σκόρδο να βοηθήσει στη μείωση της χοληστερόλης;

Η επίδραση του σκόρδου στη χοληστερόλη αποτελεί ένα από τα πιο μελετημένα θέματα σχετικά με τις πιθανές ευεργετικές του ιδιότητες.

Ορισμένες κλινικές μελέτες έχουν διαπιστώσει ότι συγκεκριμένα συμπληρώματα σκόρδου μπορούν να μειώσουν σε μικρό βαθμό την ολική και την LDL χοληστερόλη σε άτομα που έχουν αυξημένες τιμές.

Σύμφωνα με το αμερικανικό National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH), τα αποτελέσματα δείχνουν ότι μπορεί να υπάρχει ένα μικρό όφελος, αλλά η επίδραση είναι σαφώς μικρότερη από εκείνη των φαρμάκων που χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση της υψηλής χοληστερόλης.

Επιπλέον, οι περισσότερες από αυτές τις μελέτες έχουν εξετάσει συμπληρώματα συγκεκριμένης σύστασης και όχι απλώς την προσθήκη μιας σκελίδας σκόρδου στο φαγητό.

Τι σημαίνει αυτό στην πράξη; Το σκόρδο μπορεί να αποτελεί μέρος μιας διατροφής φιλικής προς την καρδιά, αλλά δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως θεραπεία για τη χοληστερόλη.

Η διατροφή που περιλαμβάνει λαχανικά, φρούτα, όσπρια, δημητριακά ολικής άλεσης, ψάρια και ελαιόλαδο έχει πολύ πιο ολοκληρωμένη επιστημονική τεκμηρίωση για την καρδιαγγειακή υγεία.

2. Σκόρδο και αρτηριακή πίεση: Τι δείχνουν οι μελέτες;

Μια ακόμη ιδιότητα που έχει μελετηθεί είναι η πιθανή επίδραση του σκόρδου στην αρτηριακή πίεση.

Ορισμένες μελέτες σε ανθρώπους με υπέρταση έχουν δείξει μικρές μειώσεις της πίεσης έπειτα από τη λήψη συγκεκριμένων σκευασμάτων σκόρδου. Ωστόσο, αρκετές από αυτές τις έρευνες είναι μικρές ή παρουσιάζουν μεθοδολογικούς περιορισμούς.

Για τον λόγο αυτό, δεν μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η καθημερινή κατανάλωση σκόρδου αρκεί για να ρυθμίσει την υπέρταση ή να προστατεύσει κάποιον από εγκεφαλικό επεισόδιο και έμφραγμα.

Εξίσου λανθασμένος είναι ο ισχυρισμός ότι το σκόρδο «καθαρίζει τις αρτηρίες». Η αθηροσκλήρωση είναι μια πολύπλοκη διαδικασία, η οποία δεν αντιμετωπίζεται με την κατανάλωση ενός μόνο τροφίμου.

Η αντιμετώπιση της υψηλής αρτηριακής πίεσης βασίζεται σε συνολικές αλλαγές στον τρόπο ζωής και, όταν χρειάζεται, στη φαρμακευτική αγωγή που συστήνει ο γιατρός.

3. Ενισχύει πραγματικά το σκόρδο το ανοσοποιητικό σύστημα;

Το σκόρδο έχει τη φήμη ότι προστατεύει από κρυολογήματα, γρίπη και διάφορες λοιμώξεις. Η άποψη αυτή συνδέεται κυρίως με τις αντιμικροβιακές ιδιότητες που παρουσιάζουν ορισμένες ουσίες του σε εργαστηριακές συνθήκες.

Η αλλισίνη και άλλες θειούχες ενώσεις έχουν μελετηθεί για τη δράση τους απέναντι σε ορισμένα βακτήρια και μικροοργανισμούς. Ωστόσο, η δράση αυτή δεν είναι ισοδύναμη με την αποτελεσματικότητα ενός αντιβιοτικού στον ανθρώπινο οργανισμό.

Σύμφωνα με το NCCIH, υπάρχουν πολύ λίγες αξιόπιστες κλινικές μελέτες για την πρόληψη του κοινού κρυολογήματος με σκόρδο. Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επαρκούν για να υποστηρίξουν ότι η τακτική κατανάλωσή του μειώνει με βεβαιότητα τη συχνότητα ή τη διάρκεια των λοιμώξεων.

Το σκόρδο επομένως δεν αντικαθιστά τα εμβόλια, την κατάλληλη ιατρική παρακολούθηση ή τις θεραπείες που έχουν αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν αξίζει να το καταναλώνουμε. Απλώς, η αξία του ως συστατικού μιας ισορροπημένης διατροφής δεν πρέπει να συγχέεται με την πρόληψη ή τη θεραπεία ασθενειών.

4. Έχει το σκόρδο αντιφλεγμονώδη δράση;

Οι θειούχες ενώσεις του σκόρδου έχουν εξεταστεί σε πειραματικές μελέτες για πιθανές επιδράσεις σε μηχανισμούς που σχετίζονται με τη φλεγμονή και το οξειδωτικό στρες.

Ορισμένες εργαστηριακές έρευνες έχουν δείξει ενδιαφέροντα αποτελέσματα. Αυτό όμως δεν αποδεικνύει ότι το σκόρδο μπορεί να ανακουφίσει από τον πόνο της αρθρίτιδας ή να αντιμετωπίσει την ουρική αρθρίτιδα.

Οι συγκεκριμένες παθήσεις έχουν διαφορετικές αιτίες και χρειάζονται εξατομικευμένη ιατρική αντιμετώπιση. Η κατανάλωση σκόρδου δεν αποτελεί αναγνωρισμένη θεραπεία για αυτές.

Μπορούμε να το χρησιμοποιούμε ως αρωματικό συστατικό σε μια διατροφή πλούσια σε φυτικά τρόφιμα, χωρίς να του αποδίδουμε θεραπευτικές ιδιότητες που δεν έχουν επιβεβαιωθεί.

5. Σκόρδο και καρκίνος: Τι γνωρίζουμε;

Ένας από τους πιο διαδεδομένους ισχυρισμούς είναι ότι το σκόρδο μπορεί να προστατεύσει από ορισμένες μορφές καρκίνου, ιδιαίτερα του στομάχου και του παχέος εντέρου.

Το θέμα έχει μελετηθεί επί δεκαετίες. Ορισμένες παλαιότερες παρατηρητικές έρευνες είχαν εντοπίσει συσχετίσεις ανάμεσα στην υψηλότερη κατανάλωση σκόρδου και σε χαμηλότερη συχνότητα συγκεκριμένων καρκίνων.

Ωστόσο, οι παρατηρητικές μελέτες δεν μπορούν από μόνες τους να αποδείξουν ότι το σκόρδο είναι η αιτία αυτής της διαφοράς. Οι άνθρωποι που καταναλώνουν περισσότερο σκόρδο μπορεί ταυτόχρονα να έχουν και άλλες διατροφικές ή καθημερινές συνήθειες που επηρεάζουν την υγεία τους.

Νεότερες συστηματικές ανασκοπήσεις δεν έχουν επιβεβαιώσει με επαρκή βεβαιότητα ότι η κατανάλωση σκόρδου ή τα συμπληρώματά του μειώνουν τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου.

Το σκόρδο δεν αποτελεί θεραπεία ή αποδεδειγμένο μέσο πρόληψης του καρκίνου. Μπορεί να υπάρχει σε μια υγιεινή διατροφή, αλλά δεν πρέπει να αντικαθιστά τις προληπτικές εξετάσεις ή την ιατρική θεραπεία.

Πώς επηρεάζει το σκόρδο την πέψη;

Το σκόρδο προσθέτει έντονη γεύση στο φαγητό, αλλά δεν είναι εξίσου εύπεπτο για όλους τους ανθρώπους.

Περιέχει φρουκτάνες, έναν τύπο υδατανθράκων που ζυμώνονται από τα βακτήρια του παχέος εντέρου. Σε ορισμένους ανθρώπους αυτό μπορεί να προκαλέσει αέρια, φούσκωμα ή κοιλιακή δυσφορία.

Τα συμπτώματα μπορεί να είναι εντονότερα σε άτομα με σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου, ιδιαίτερα όταν ακολουθούν διατροφή χαμηλή σε FODMAP, δηλαδή σε συγκεκριμένους υδατάνθρακες που απορροφώνται δύσκολα.

Επίσης, το ωμό σκόρδο μπορεί να προκαλέσει καούρα ή ενόχληση στο στομάχι, ειδικά όταν καταναλώνεται σε μεγάλες ποσότητες.

Επομένως, δεν είναι σωστό να υποστηρίζουμε ότι ανακουφίζει πάντοτε από το φούσκωμα ή βελτιώνει την πέψη. Η επίδρασή του εξαρτάται από την ποσότητα και την ατομική ανοχή.

Είναι καλύτερο το ωμό ή το μαγειρεμένο σκόρδο;

Το σκόρδο μπορεί να καταναλωθεί ωμό, μαγειρεμένο, ψημένο ή σε μορφή σκόνης. Κάθε τρόπος παρασκευής επηρεάζει τη γεύση και τη σύσταση ορισμένων φυσικών ενώσεών του.

Ωμό σκόρδο

Όταν κόβουμε ή πολτοποιούμε μια φρέσκια σκελίδα, ενεργοποιείται η διαδικασία δημιουργίας αλλισίνης. Η αντίδραση αυτή είναι ένας από τους λόγους που το ψιλοκομμένο σκόρδο αποκτά τόσο έντονη μυρωδιά.

Το ωμό σκόρδο μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε μικρές ποσότητες σε σαλάτες, τζατζίκι, σάλτσες γιαουρτιού και άλλα φαγητά.

Ωστόσο, η μεγαλύτερη παρουσία συγκεκριμένων θειούχων ενώσεων δεν σημαίνει ότι το ωμό σκόρδο έχει αποδειχθεί πως θεραπεύει περισσότερες ασθένειες από το μαγειρεμένο.

Μαγειρεμένο σκόρδο

Το μαγείρεμα αλλάζει τη σύσταση ορισμένων ουσιών του σκόρδου και μειώνει την ένταση της γεύσης του. Η υψηλή θερμοκρασία μπορεί να αδρανοποιήσει την αλλινάση, το ένζυμο που συμμετέχει στη δημιουργία της αλλισίνης.

Παρ’ όλα αυτά, το μαγειρεμένο σκόρδο παραμένει ένα χρήσιμο και γευστικό συστατικό. Μπορεί να προστεθεί σε λαδερά φαγητά, σάλτσες, όσπρια, ψητά λαχανικά και πολλές άλλες συνταγές.

Σκόρδο σε σκόνη

Το σκόρδο σε σκόνη αποτελεί πρακτική εναλλακτική για τη μαγειρική. Η περιεκτικότητά του σε διάφορες ενώσεις εξαρτάται από τη διαδικασία παραγωγής και αποθήκευσης.

Δεν είναι απαραίτητα καλύτερο ή χειρότερο από το φρέσκο. Η επιλογή μπορεί να βασίζεται στη γεύση, στην ευκολία και στη συνταγή.

Πώς να εντάξετε το σκόρδο στην καθημερινή διατροφή

Δεν χρειάζεται να καταναλώνετε σκέτες σκελίδες ωμού σκόρδου για να το απολαύσετε. Η χρήση του στη μαγειρική είναι ένας απλός τρόπος να δώσετε περισσότερη γεύση στα φαγητά.

Μερικές ιδέες είναι:

Σε σαλάτες: Προσθέστε λίγο ψιλοκομμένο σκόρδο σε ντρέσινγκ με ελαιόλαδο και λεμόνι.
Σε όσπρια: Συνδυάστε το με φακές, φασόλια ή ρεβίθια.
Σε λαχανικά: Χρησιμοποιήστε το για να αρωματίσετε μπρόκολο, κολοκυθάκια ή μανιτάρια.
Σε σάλτσες: Προσθέστε το σε σάλτσα ντομάτας για ζυμαρικά ή σε σπιτικό πέστο.
Σε ντιπ: Συνδυάστε το με γιαούρτι, λεμόνι και μυρωδικά.
Σε ψητά φαγητά: Χρησιμοποιήστε το μαζί με ρίγανη, θυμάρι και ελαιόλαδο.

Το σκόρδο μπορεί επίσης να βοηθήσει να δώσουμε έντονη γεύση σε ορισμένα φαγητά χωρίς να χρειάζεται να προσθέσουμε περισσότερο αλάτι.

Προσοχή στο σπιτικό λάδι με σκόρδο

Μια δημοφιλής ιδέα είναι να τοποθετούμε σκελίδες σκόρδου μέσα σε ελαιόλαδο για να δημιουργήσουμε αρωματισμένο λάδι. Ωστόσο, η πρακτική αυτή χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.

Το σκόρδο μέσα σε λάδι δημιουργεί συνθήκες με ελάχιστο διαθέσιμο οξυγόνο. Αν το μείγμα παραμείνει σε θερμοκρασία δωματίου, μπορεί υπό κατάλληλες συνθήκες να αναπτυχθεί το βακτήριο Clostridium botulinum και να παραχθεί η επικίνδυνη τοξίνη που προκαλεί αλλαντίαση.

Σύμφωνα με τις οδηγίες του USDA, το σπιτικό μείγμα σκόρδου σε λάδι πρέπει να διατηρείται στο ψυγείο, σε θερμοκρασία έως 4°C, και να χρησιμοποιείται μέσα σε επτά ημέρες το πολύ. Για μεγαλύτερη διάρκεια μπορεί να καταψυχθεί.

Δεν πρέπει να φυλάσσεται στο ντουλάπι ως σπιτική κονσέρβα, εκτός αν έχει παρασκευαστεί με ειδική, επιστημονικά ελεγμένη διαδικασία συντήρησης.

Πόσο σκόρδο μπορούμε να τρώμε την ημέρα;

Δεν υπάρχει καθορισμένη ημερήσια ποσότητα σκόρδου που να έχει αποδειχθεί απαραίτητη για την υγεία όλων των ανθρώπων.

Για τους περισσότερους υγιείς ενήλικες, οι συνηθισμένες ποσότητες που χρησιμοποιούνται στη μαγειρική θεωρούνται γενικά ασφαλείς.

Μία ή δύο σκελίδες μπορούν να αποτελούν μέρος ενός γεύματος, εφόσον είναι καλά ανεκτές. Αυτό όμως δεν αποτελεί υποχρεωτική ημερήσια δοσολογία ούτε εγγύηση συγκεκριμένων οφελών.

Η υπερβολική κατανάλωση, ιδιαίτερα ωμού σκόρδου, μπορεί να προκαλέσει καούρα, πόνο στην κοιλιά, ναυτία ή φούσκωμα.

Συμπληρώματα σκόρδου: Είναι απαραίτητα;

Στην αγορά κυκλοφορούν κάψουλες, εκχυλίσματα παλαιωμένου σκόρδου και άλλα συμπληρώματα. Η περιεκτικότητά τους σε δραστικές ουσίες μπορεί να διαφέρει σημαντικά.

Δεν υπάρχει μία κοινή δοσολογία που να είναι κατάλληλη για όλα τα προϊόντα ή για όλους τους ανθρώπους. Επίσης, τα αποτελέσματα μιας μελέτης για ένα συγκεκριμένο εκχύλισμα δεν μπορούν να μεταφερθούν αυτόματα σε κάθε άλλο συμπλήρωμα.

Για έναν υγιή άνθρωπο που ακολουθεί ισορροπημένη διατροφή, δεν υπάρχει γενική σύσταση να λαμβάνει καθημερινά συμπλήρωμα σκόρδου.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όταν κάποιος λαμβάνει φάρμακα, έχει προβλήματα πήξης του αίματος ή πρόκειται να υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση.

Ποιες παρενέργειες μπορεί να προκαλέσει το σκόρδο;

Το σκόρδο ως τρόφιμο είναι γενικά ασφαλές για τους περισσότερους ανθρώπους. Ωστόσο, δεν είναι απαλλαγμένο από ανεπιθύμητες ενέργειες.

Πεπτικές ενοχλήσεις: Μπορεί να προκαλέσει καούρα, κοιλιακό πόνο, φούσκωμα ή ναυτία.
Έντονη οσμή: Οι θειούχες ενώσεις επηρεάζουν την αναπνοή και την οσμή του σώματος.
Αλλεργικές αντιδράσεις: Μερικοί άνθρωποι μπορεί να εμφανίσουν συμπτώματα αλλεργίας.
Αιμορραγία: Τα συμπληρώματα σκόρδου μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο αιμορραγίας, ιδιαίτερα σε συνδυασμό με αντιπηκτικά ή αντιαιμοπεταλιακά φάρμακα.
Εγκυμοσύνη και θηλασμός: Οι συνηθισμένες ποσότητες στο φαγητό διαφέρουν από τις υψηλές δόσεις συμπληρωμάτων, για τις οποίες δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα ασφάλειας.

Όσοι λαμβάνουν βαρφαρίνη, άλλα αντιπηκτικά, ασπιρίνη ή φάρμακα για χρόνιες παθήσεις πρέπει να συμβουλεύονται επαγγελματία υγείας πριν χρησιμοποιήσουν συμπληρώματα σκόρδου.

Γιατί δεν πρέπει να βάζουμε ωμό σκόρδο στο δέρμα;

Στο διαδίκτυο κυκλοφορούν διάφορες συμβουλές που προτείνουν την τοπική εφαρμογή σκόρδου για ακμή, σπυράκια ή άλλες δερματικές παθήσεις.

Η πρακτική αυτή δεν συνιστάται. Το ωμό σκόρδο μπορεί να προκαλέσει σοβαρό ερεθισμό και ακόμη και χημικά εγκαύματα, ιδιαίτερα όταν παραμένει σε επαφή με το δέρμα για αρκετή ώρα ή καλύπτεται με επίδεσμο.

Επίσης, δεν έχει αποδειχθεί ότι οι μάσκες με σκόρδο μειώνουν τις ρυτίδες ή θεραπεύουν την ακμή. Για δερματικά προβλήματα είναι προτιμότερο να χρησιμοποιούνται κατάλληλες, ελεγμένες θεραπείες με τη συμβουλή δερματολόγου.

Συχνές ερωτήσεις για το σκόρδο

Είναι καλό να τρώμε ωμό σκόρδο κάθε μέρα;

Το ωμό σκόρδο μπορεί να καταναλώνεται σε συνηθισμένες διατροφικές ποσότητες, εφόσον δεν προκαλεί ενοχλήσεις. Δεν υπάρχουν όμως επαρκή στοιχεία ότι η καθημερινή κατανάλωσή του προλαμβάνει συγκεκριμένες ασθένειες.

Το σκόρδο μειώνει την πίεση;

Ορισμένα συμπληρώματα σκόρδου έχουν δείξει μικρή μείωση της αρτηριακής πίεσης σε μελέτες με άτομα που είχαν υπέρταση. Τα στοιχεία είναι περιορισμένα και δεν δικαιολογούν τη χρήση του αντί για κατάλληλη θεραπεία.

Μπορεί το σκόρδο να μειώσει τη χοληστερόλη;

Ορισμένα εκχυλίσματα και συμπληρώματα μπορεί να μειώσουν ελαφρώς την ολική και την LDL χοληστερόλη. Η επίδραση είναι μικρότερη από εκείνη των φαρμάκων που χορηγούνται για τη μείωσή της.

Προστατεύει το σκόρδο από το κρυολόγημα;

Δεν υπάρχουν επαρκή ποιοτικά επιστημονικά στοιχεία για να επιβεβαιώσουμε ότι η συστηματική κατανάλωση σκόρδου προλαμβάνει ή θεραπεύει το κοινό κρυολόγημα.

Βοηθά το σκόρδο στον ύπνο και στο άγχος;

Δεν υπάρχουν επαρκή κλινικά δεδομένα που να αποδεικνύουν ότι η κατανάλωση σκόρδου βελτιώνει τον ύπνο ή μειώνει το άγχος. Οι σχετικοί ισχυρισμοί δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως επιβεβαιωμένες θεραπευτικές ιδιότητες.

Χάνει το σκόρδο τις ιδιότητές του όταν μαγειρεύεται;

Το μαγείρεμα μεταβάλλει τη σύσταση ορισμένων θειούχων ενώσεων και μπορεί να μειώσει τη δημιουργία αλλισίνης. Ωστόσο, το μαγειρεμένο σκόρδο παραμένει ένα χρήσιμο και γευστικό συστατικό της διατροφής.

Δείτε σε βίντεο τι γνωρίζουμε για τις ιδιότητες του σκόρδου

Το παρακάτω βίντεο παρουσιάζει διάφορες δημοφιλείς αναφορές για τα πιθανά οφέλη του σκόρδου. Ορισμένοι από αυτούς τους ισχυρισμούς χρειάζονται προσεκτική ερμηνεία, καθώς τα επιστημονικά στοιχεία δεν είναι εξίσου ισχυρά για όλες τις ιδιότητες.

Το σκόρδο παραμένει ένα από τα πιο χρήσιμα και αγαπημένα υλικά της κουζίνας. Προσφέρει χαρακτηριστική γεύση, περιέχει ενδιαφέρουσες φυσικές ενώσεις και μπορεί να αποτελέσει μέρος ενός ισορροπημένου διατροφικού προγράμματος.

Ορισμένες μελέτες δείχνουν πιθανές μικρές ευεργετικές επιδράσεις συγκεκριμένων σκευασμάτων στη χοληστερόλη και στην αρτηριακή πίεση. Ωστόσο, δεν έχει αποδειχθεί ότι το σκόρδο αποτελεί θεραπεία για λοιμώξεις, καρκίνο, αρθρίτιδα ή άλλες σοβαρές παθήσεις.

Ο καλύτερος τρόπος να το αξιοποιήσουμε είναι να το απολαμβάνουμε ως μέρος μιας ποικίλης διατροφής, χωρίς υπερβολές και χωρίς να του αποδίδουμε ιδιότητες που η επιστήμη δεν έχει επιβεβαιώσει.

Επιστημονικές πηγές:

Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την ιατρική συμβουλή, τη διάγνωση ή τη θεραπεία.