Η διατροφή των μοναχών του Αγίου Όρους είναι λιτή, βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε φυτικές τροφές και ακολουθεί τον κύκλο της ορθόδοξης νηστείας. Όσπρια, λαχανικά, φρούτα, ψωμί, ελιές και ξηροί καρποί έχουν σημαντική θέση στην καθημερινή τράπεζα, ενώ το κρέας απουσιάζει από την αγιορείτικη διατροφή.
Η συγκεκριμένη διατροφική παράδοση παρουσιάζεται συχνά ως ένα «μυστικό μακροζωίας». Η πραγματικότητα είναι πιο ενδιαφέρουσα αλλά και πιο σύνθετη.
Επιστημονικές μελέτες έχουν βρει ορισμένα ευνοϊκά χαρακτηριστικά στη διατροφή και στους μεταβολικούς δείκτες Αγιορειτών μοναχών, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η μοναστηριακή ζωή αποτελεί μια δίαιτα που πρέπει να αντιγράψουν όλοι.
Τι τρώνε οι μοναχοί του Αγίου Όρους;
Η αγιορείτικη διατροφή είναι κατά κύριο λόγο φυτική.
Στα συνηθισμένα τρόφιμα περιλαμβάνονται:
- όσπρια,
- λαχανικά και χόρτα,
- φρούτα,
- ψωμί και δημητριακά,
- ελιές,
- ξηροί καρποί,
- μανιτάρια,
- ζυμαρικά και ρύζι,
- ελαιόλαδο όταν επιτρέπεται από τη νηστεία.
Το κρέας δεν αποτελεί μέρος της παραδοσιακής αγιορείτικης διατροφής.
Ψάρια και θαλασσινά μπορούν να καταναλώνονται σε συγκεκριμένες ημέρες, ανάλογα με τους κανόνες της νηστείας και το εκκλησιαστικό ημερολόγιο. Το ίδιο ισχύει για γαλακτοκομικά προϊόντα και αυγά, τα οποία δεν καταναλώνονται στις περιόδους αυστηρής νηστείας.
Η επίσημη ελληνική ενημερωτική πύλη για την αγροδιατροφή περιγράφει την αγιορείτικη διατροφή ως κυρίως χορτοφαγική, με όσπρια, φρούτα, λαχανικά, ψωμί, ξηρούς καρπούς και ελιές να αποτελούν βασικές τροφές.
Τρώνε πραγματικά μόνο δύο φορές την ημέρα;
Σε πολλές αγιορείτικες μονές συνηθίζονται δύο γεύματα την ημέρα, τα οποία συνδέονται με το πρόγραμμα των ακολουθιών και των διακονημάτων.
Δεν είναι όμως σωστό να θεωρούμε ότι όλοι οι μοναχοί τρώνε καθημερινά ακριβώς στις 8 το πρωί και στις 6 το απόγευμα.
Το ωράριο μπορεί να αλλάζει ανάλογα με τη μονή, την εποχή, τη λειτουργική ημέρα, τις νηστείες και τις εορτές.
Σε ορισμένες αυστηρότερες ημέρες μπορεί επίσης να υπάρχει μόνο ένα κύριο γεύμα.
Γι’ αυτό η μοναστηριακή διατροφή δεν πρέπει να μεταφράζεται αυτόματα σε ένα σύγχρονο πρόγραμμα «διαλειμματικής νηστείας».
Τι είναι η βυζαντινή ώρα;
Παραδοσιακά στο Άγιον Όρος χρησιμοποιείται και η λεγόμενη βυζαντινή ώρα.
Σε αυτό το σύστημα το νέο εικοσιτετράωρο συνδέεται με τη δύση του ήλιου και επομένως η ώρα μεταβάλλεται καθώς αλλάζει η διάρκεια της ημέρας μέσα στο έτος.
Αυτό εξηγεί γιατί οι ώρες των ακολουθιών και των γευμάτων δεν μεταφράζονται πάντοτε εύκολα σε σταθερές ώρες του σύγχρονου ρολογιού.
Η εγκράτεια είναι σημαντικότερη από το «διαιτολόγιο»
Για τους μοναχούς, η νηστεία δεν σχεδιάστηκε ως πρόγραμμα αδυνατίσματος ή ως θεραπευτική δίαιτα.
Έχει πρωτίστως πνευματικό χαρακτήρα.
Η εγκράτεια, η αποφυγή της υπερβολής και η απλότητα αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά της μοναστηριακής τράπεζας.
Αυτό σημαίνει ότι η αξία της αγιορείτικης διατροφής δεν βρίσκεται μόνο στο ποια τρόφιμα περιλαμβάνει αλλά και στη διαφορετική σχέση με το φαγητό: συγκεκριμένα γεύματα, απλή παρασκευή και περιορισμός της υπερκατανάλωσης.
Τι έδειξαν οι επιστημονικές μελέτες στους Αγιορείτες;
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες μελέτες δημοσιεύθηκε το 2017 στο European Journal of Clinical Nutrition.
Οι ερευνητές εξέτασαν 70 Αγιορείτες μοναχούς και κατέγραψαν τη διατροφή τους σε ημέρες διαφορετικής αυστηρότητας νηστείας.
Σε υποομάδα των μοναχών βρέθηκαν γενικά ευνοϊκές τιμές σε δείκτες όπως τα τριγλυκερίδια, η γλυκόζη και η αντίσταση στην ινσουλίνη.
Οι ερευνητές κατέγραψαν επίσης σχετικά χαμηλή ημερήσια ενεργειακή πρόσληψη.
Αυτό όμως δεν ήταν ολόκληρη η εικόνα.
Η διατροφή είχε και έναν σημαντικό περιορισμό
Στην ίδια μελέτη οι ερευνητές εντόπισαν πολύ χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D και αυξημένα επίπεδα παραθορμόνης.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, επειδή δείχνει ότι ακόμη και μια διατροφή με αρκετά θετικά χαρακτηριστικά δεν είναι αυτομάτως ιδανική σε όλα τα θρεπτικά συστατικά.
Μελέτη του 2019 που συνέκρινε Αγιορείτες μοναχούς με λαϊκούς που ακολουθούσαν ορθόδοξη νηστεία βρήκε επίσης χαμηλότερο BMI, μικρότερη λιπώδη μάζα και καλύτερο δείκτη αντίστασης στην ινσουλίνη στους μοναχούς.
Παράλληλα όμως εντοπίστηκε ξανά σοβαρή υποβιταμίνωση D, γεγονός που οδήγησε τους ερευνητές να τονίσουν ότι πιθανοί περιορισμοί συγκεκριμένων βιταμινών και μετάλλων χρειάζονται περαιτέρω μελέτη.
Γιατί τα όσπρια έχουν τόσο σημαντική θέση;
Φασόλια, φακές, ρεβίθια και άλλα όσπρια αποτελούν σημαντικές πηγές:
- φυτικής πρωτεΐνης,
- φυτικών ινών,
- σύνθετων υδατανθράκων,
- φυλλικού οξέος,
- σιδήρου και άλλων μετάλλων.
Η παλιά έκφραση ότι τα όσπρια είναι το «κρέας της νηστείας» έχει επομένως μια διατροφική βάση.
Δεν χρειάζεται όμως κάθε γεύμα οσπρίων να συνδυάζεται υποχρεωτικά με ρύζι ή ψωμί για να αποκτήσει «πρωτεΐνη ισάξια του κρέατος».
Μια ποικίλη διατροφή που περιλαμβάνει διαφορετικές φυτικές πηγές πρωτεΐνης μέσα στην ημέρα μπορεί να καλύψει τα απαραίτητα αμινοξέα.
Τι κοινό έχει με τη μεσογειακή διατροφή;
Πολλά χαρακτηριστικά της αγιορείτικης διατροφής θυμίζουν το παραδοσιακό μεσογειακό πρότυπο:
- πολλά λαχανικά και φρούτα,
- συχνή κατανάλωση οσπρίων,
- ελαιόλαδο,
- δημητριακά και ψωμί,
- ξηρούς καρπούς,
- περιορισμό του κόκκινου κρέατος,
- ψάρι σε ορισμένες ημέρες.
Η μεσογειακή διατροφή έχει συνδεθεί σε μεγάλα ερευνητικά δεδομένα με καλύτερη καρδιαγγειακή υγεία και χαμηλότερο κίνδυνο ορισμένων χρόνιων νοσημάτων. Αυτό όμως αφορά ολόκληρο το διατροφικό πρότυπο και όχι κάποιο μεμονωμένο μοναστηριακό τρόφιμο.
Μπορεί η νηστεία να βοηθήσει τη χοληστερόλη;
Υπάρχουν δεδομένα ότι κατά τις περιόδους ορθόδοξης νηστείας μειώνεται η πρόσληψη κορεσμένων και συνολικών λιπαρών και αυξάνεται η πρόσληψη φυτικών ινών και οσπρίων.
Σε μικρή μελέτη μοναχών της Κρήτης, οι ερευνητές κατέγραψαν ευνοϊκότερο προφίλ λιπιδίων κατά την εβδομάδα νηστείας, αν και η πρόσληψη ασβεστίου ήταν χαμηλότερη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ορθόδοξη νηστεία αποτελεί θεραπεία για υψηλή χοληστερόλη ή καρδιοπάθεια.
Προστατεύει η αγιορείτικη διατροφή από τον καρκίνο;
Δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά στοιχεία για να υποστηρίξουμε ότι οι μοναχοί του Αγίου Όρους έχουν «σχεδόν μηδενικά» ποσοστά συγκεκριμένων καρκίνων εξαιτίας της διατροφής τους.
Τέτοιοι αριθμοί έχουν κυκλοφορήσει σε δημοσιεύματα και προσωπικές αφηγήσεις, αλλά δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως αποδεδειγμένα επιδημιολογικά δεδομένα χωρίς κατάλληλες μελέτες πληθυσμού.
Μια διατροφή πλούσια σε φυτικές τροφές μπορεί να αποτελεί μέρος ενός υγιεινού τρόπου ζωής, αλλά δεν εξασφαλίζει προστασία από τον καρκίνο.
Ζουν πράγματι περισσότερο οι μοναχοί;
Υπάρχουν πολλές αφηγήσεις για ηλικιωμένους και υπέργηρους μοναχούς.
Αυτό από μόνο του όμως δεν αποδεικνύει ότι οι περισσότεροι Αγιορείτες ζουν πάνω από 85 ή 95 χρόνια ούτε ότι η διατροφή είναι η αιτία της μακροζωίας τους.
Για να τεκμηριωθεί ένας τέτοιος ισχυρισμός θα χρειαζόταν συστηματική σύγκριση μεγάλου πληθυσμού μοναχών με αντίστοιχο γενικό πληθυσμό και έλεγχος πολλών άλλων παραγόντων.
Δεν είναι μόνο το φαγητό
Η καθημερινή ζωή στο Άγιον Όρος διαφέρει σημαντικά από τον συνηθισμένο τρόπο ζωής.
Πολλοί μοναχοί έχουν σημαντική καθημερινή φυσική δραστηριότητα μέσω των διακονημάτων: καλλιέργεια, περπάτημα, συντήρηση κτιρίων, μαγείρεμα και άλλες εργασίες.
Τα γεύματα γίνονται συνήθως από κοινού και σε συγκεκριμένο πλαίσιο.
Το κάπνισμα δεν αποτελεί μέρος της παραδοσιακής μοναστικής ζωής, ενώ το καθημερινό πρόγραμμα περιλαμβάνει εργασία, προσευχή και περιόδους ανάπαυσης.
Όλοι αυτοί οι παράγοντες μπορούν να επηρεάζουν την υγεία και επομένως δεν μπορούμε να αποδώσουμε οποιαδήποτε διαφορά αποκλειστικά στη νηστεία.
Πρέπει να τρώμε όλοι όπως οι Αγιορείτες;
Όχι απαραίτητα.
Η έρευνα γύρω από τη χρονικά περιορισμένη κατανάλωση τροφής και άλλες μορφές νηστείας είναι ενδιαφέρουσα, αλλά δεν υπάρχουν αρκετά στοιχεία ώστε ένα συγκεκριμένο σχήμα νηστείας να συστήνεται σε όλους τους ανθρώπους για μακροχρόνια εφαρμογή.
Παιδιά, έγκυες γυναίκες, ηλικιωμένοι, άτομα με διαβήτη, διατροφικές διαταραχές, χρόνια νοσήματα ή αυξημένες διατροφικές ανάγκες μπορεί να χρειάζονται διαφορετική προσέγγιση και ιατρική ή διαιτολογική καθοδήγηση.
Τι μπορούμε να κρατήσουμε από την αγιορείτικη διατροφή;
Δεν χρειάζεται να ζούμε σε μοναστήρι για να υιοθετήσουμε ορισμένα από τα θετικά χαρακτηριστικά της:
- περισσότερα όσπρια, λαχανικά και φρούτα,
- λιγότερο κόκκινο και επεξεργασμένο κρέας,
- ελαιόλαδο ως βασικό προστιθέμενο λίπος,
- αποφυγή υπερβολικών ποσοτήτων,
- λιγότερο συνεχές τσιμπολόγημα,
- απλό σπιτικό φαγητό,
- τακτική φυσική δραστηριότητα.
Η μεγαλύτερη ίσως αξία της μοναστηριακής παράδοσης βρίσκεται στο μέτρο.
Για τους Αγιορείτες η νηστεία δεν είναι μια διατροφική μόδα ούτε μια υπόσχεση μακροζωίας. Είναι μέρος ενός συνολικότερου τρόπου ζωής που συνδέει την τροφή με την εγκράτεια και την πνευματική άσκηση.
Από διατροφική άποψη, αρκετά στοιχεία αυτού του προτύπου συμβαδίζουν με όσα γνωρίζουμε για μια υγιεινή, κυρίως φυτική διατροφή. Οι επιστημονικές έρευνες όμως μας υπενθυμίζουν ότι υπάρχουν και πιθανοί διατροφικοί περιορισμοί και ότι καμία διατροφή δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως πανάκεια.












