«Η φτώχεια φτιάχνει ανθρώπους, ενώ ο πλούτος δημιουργεί τέρατα». Είναι μια φράση που κυκλοφορεί εδώ και χρόνια και αποδίδεται συχνά στον Βίκτωρ Ουγκώ. Είναι δυνατή, προκλητική και μοιάζει να χωρίζει τον κόσμο σε δύο αντίθετες πλευρές: την έλλειψη που δοκιμάζει τον άνθρωπο και την αφθονία που μπορεί να τον απομακρύνει από όσα πραγματικά έχουν σημασία.
Η πραγματικότητα, όμως, είναι πιο σύνθετη. Η συγκεκριμένη διατύπωση δεν έχει τεκμηριωθεί με βεβαιότητα σε έργο του Ουγκώ, ενώ μια συγγενική φράση για την «αντιξοότητα» και την «ευημερία» κυκλοφορεί επίσης ως παλαιότερο γνωμικό. Και, κυρίως, ούτε η φτώχεια κάνει αυτομάτως έναν άνθρωπο καλύτερο ούτε ο πλούτος τον μετατρέπει αναγκαστικά σε κάτι χειρότερο.
Ήταν πράγματι λόγια του Βίκτωρ Ουγκώ;
Η φράση κυκλοφορεί σε πολλές παραλλαγές και συχνά συνδέεται με το όνομα του Βίκτωρ Ουγκώ. Μία από τις πιο γνωστές εκδοχές της μεταφράζεται περίπου ως «Η αντιξοότητα δημιουργεί ανθρώπους και η ευημερία τέρατα».
Ωστόσο, δεν υπάρχει ασφαλής πρωτογενής αναφορά που να αποδεικνύει ότι ο Ουγκώ έγραψε ή είπε ακριβώς αυτή τη φράση. Μάλιστα, παρόμοιο γνωμικό καταγράφεται και ως γαλλική παροιμιακή έκφραση. Γι’ αυτό είναι προτιμότερο να λέμε ότι η φράση αποδίδεται στον Ουγκώ και όχι ότι αποτελεί αναμφισβήτητα δικό του απόφθεγμα.
Αυτό δεν μειώνει το ενδιαφέρον της. Μας δίνει όμως την ευκαιρία να εξετάσουμε την ιδέα χωρίς να στηρίζουμε ολόκληρο το νόημά της σε μια αβέβαιη υπογραφή.
Η φτώχεια μπορεί να δοκιμάσει τον άνθρωπο, όχι να τον εξαγνίσει
Η οικονομική δυσκολία μπορεί να αναγκάσει κάποιον να γίνει ευρηματικός, να μάθει να αξιοποιεί καλύτερα όσα έχει ή να στηρίζεται περισσότερο στους ανθρώπους γύρω του. Σε δύσκολες συνθήκες μπορούν πράγματι να δημιουργηθούν ισχυροί δεσμοί αλληλεγγύης.
Δεν πρέπει όμως να εξιδανικεύουμε τη φτώχεια. Η έλλειψη χρημάτων μπορεί να σημαίνει άγχος για τη στέγη, το φαγητό, την εργασία, την υγεία ή το μέλλον μιας οικογένειας. Οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες επηρεάζουν σημαντικά την υγεία και την ποιότητα ζωής.
Κάποιοι άνθρωποι γίνονται πιο ανθεκτικοί μέσα στις δυσκολίες. Άλλοι εξαντλούνται από αυτές. Και οι δύο αντιδράσεις είναι ανθρώπινες.
Η ανάγκη δεν κάνει από μόνη της κάποιον γενναιόδωρο
Υπάρχει ένας ρομαντικός τρόπος να μιλάμε για τη φτώχεια: ότι όποιος έχει λίγα μαθαίνει απαραίτητα να εκτιμά, να μοιράζεται και να αγαπά περισσότερο.
Μερικές φορές πράγματι συμβαίνει. Άλλες φορές η συνεχής πίεση μπορεί να προκαλέσει φόβο, ανασφάλεια, ένταση και συγκρούσεις. Δεν υπάρχει ένας χαρακτήρας που δημιουργείται αυτόματα από μια οικονομική κατάσταση.
Η γενναιοδωρία, η ενσυναίσθηση και η αλληλεγγύη μπορούν να εμφανιστούν τόσο σε ανθρώπους με ελάχιστους πόρους όσο και σε ανθρώπους που διαθέτουν πολλά.
Ο πλούτος επίσης δεν δημιουργεί αυτόματα «τέρατα»
Το ίδιο λάθος μπορούμε να κάνουμε και από την άλλη πλευρά. Τα χρήματα δεν μετατρέπουν από μόνα τους έναν άνθρωπο σε αλαζόνα, άπληστο ή μοναχικό.
Η οικονομική άνεση μπορεί να προσφέρει ασφάλεια, χρόνο, εκπαίδευση, πρόσβαση σε εμπειρίες και τη δυνατότητα να βοηθήσει κάποιος άλλους. Μπορεί όμως επίσης να ενισχύσει ήδη υπάρχουσες τάσεις προς την υπερβολή ή την απομάκρυνση από τις συνέπειες των επιλογών του.
Το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι απλώς πόσα έχει κάποιος, αλλά τι σχέση δημιουργεί με αυτά.
Όταν τα χρήματα γίνονται μέτρο της αξίας μας
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η κατοχή περισσότερων πραγμάτων γίνεται ο βασικός τρόπος με τον οποίο μετράμε την αξία μας. Τότε κάθε νέο απόκτημα μπορεί να προσφέρει ικανοποίηση για λίγο, πριν εμφανιστεί η ανάγκη για το επόμενο.
Τα χρήματα είναι ένα εργαλείο. Μπορούν να προσφέρουν ελευθερία επιλογών και να λύσουν πολύ πραγματικά προβλήματα. Δεν μπορούν όμως από μόνα τους να εξασφαλίσουν εμπιστοσύνη, ουσιαστικές σχέσεις, αίσθηση σκοπού ή έναν χαρακτήρα με αρχές.
Η αφθονία γίνεται πρόβλημα όχι επειδή υπάρχει, αλλά όταν αρχίζει να καθορίζει όλη την ταυτότητα του ανθρώπου.
Οι δυσκολίες αποκαλύπτουν πάντα τον χαρακτήρα μας;
Συχνά ακούμε ότι «στις δυσκολίες φαίνεται ο άνθρωπος». Υπάρχει κάποια αλήθεια σε αυτό, αλλά χρειάζεται προσοχή. Ο τρόπος με τον οποίο αντιδρά κάποιος σε μια κρίση επηρεάζεται από τον χαρακτήρα του, αλλά και από την υποστήριξη που διαθέτει, τις προηγούμενες εμπειρίες του και το πόσο μεγάλη είναι η πίεση που αντιμετωπίζει.
Δεν είναι δίκαιο να θεωρούμε ότι όποιος λυγίζει κάτω από ένα μεγάλο βάρος απέτυχε ως άνθρωπος. Η αντοχή δεν είναι απεριόριστη.
Οι δύσκολες συνθήκες μπορούν να μας μάθουν πράγματα, αλλά δεν χρειάζεται να υποφέρουμε για να αποκτήσουμε αξίες.
Το ίδιο ισχύει και για την ευημερία
Η αφθονία αποτελεί διαφορετικού είδους δοκιμασία. Όταν δεν υπάρχει συνεχής ανάγκη, ο άνθρωπος έχει περισσότερες επιλογές για το τι θα κάνει με τους πόρους, τον χρόνο και την επιρροή του.
Μπορεί να κλειστεί περισσότερο στον εαυτό του. Μπορεί όμως και να δημιουργήσει, να προσφέρει ευκαιρίες, να στηρίξει ανθρώπους, να χρηματοδοτήσει ιδέες ή απλώς να προσφέρει ασφάλεια στην οικογένειά του.
Δεν είναι λοιπόν η ευημερία που παράγει αναγκαστικά αλαζονεία. Είναι οι επιλογές που γίνονται μέσα σε αυτή.
Οι σχέσεις δεν ανήκουν ούτε στους φτωχούς ούτε στους πλούσιους
Το αρχικό νόημα της φράσης μάς παρασύρει εύκολα σε ένα ακόμη στερεότυπο: ότι οι άνθρωποι με λίγα έχουν πάντα πιο ειλικρινείς σχέσεις, ενώ όσοι έχουν χρήματα περιβάλλονται από συμφέρον.
Οι ανθρώπινες σχέσεις είναι πολύ πιο περίπλοκες. Η εμπιστοσύνη μπορεί να ανθίσει ή να χαθεί σε οποιοδήποτε κοινωνικό περιβάλλον. Το ίδιο ισχύει για τη φιλία, τη γενναιοδωρία, τον ανταγωνισμό και την εκμετάλλευση.
Τα χρήματα μπορούν να αλλάξουν ορισμένες δυναμικές μιας σχέσης, αλλά δεν καθορίζουν από μόνα τους το αν η σχέση είναι αληθινή.
Τι είναι τελικά αυτό που «φτιάχνει» έναν άνθρωπο;
Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά αυτής της παλιάς φράσης δεν είναι η σύγκρουση ανάμεσα στη φτώχεια και τον πλούτο. Είναι το ερώτημα που κρύβεται πίσω της: τι κάνουμε με τις συνθήκες που μας δόθηκαν;
Κάποιος μπορεί να γνωρίσει τη στέρηση και να κρατήσει τη γενναιοδωρία του. Μπορεί επίσης να γίνει σκληρός από την πίεση. Κάποιος άλλος μπορεί να αποκτήσει μεγάλη οικονομική άνεση και να χάσει την επαφή με τους γύρω του ή, αντίθετα, να αξιοποιήσει τις δυνατότητές του για να δημιουργήσει και να προσφέρει.
Η ζωή δεν μοιράζει σε όλους τις ίδιες δοκιμασίες ούτε τις ίδιες ευκαιρίες. Και γι’ αυτό δεν είναι δίκαιο να κρίνουμε την αξία ενός ανθρώπου από το ύψος του εισοδήματός του.
Αυτό που έχουμε και αυτό που γινόμαστε
Η φτώχεια δεν είναι αρετή και ο πλούτος δεν είναι ελάττωμα. Είναι συνθήκες που μπορούν να επηρεάσουν βαθιά τη ζωή ενός ανθρώπου, χωρίς να αποφασίζουν από μόνες τους ποιος θα γίνει.
Ίσως, λοιπόν, η γνωστή φράση να αξίζει να τη θυμόμαστε όχι ως μια κυριολεκτική αλήθεια, αλλά ως μια πρόκληση για σκέψη. Η έλλειψη μπορεί να μας δοκιμάσει. Η αφθονία μπορεί επίσης να μας δοκιμάσει, με διαφορετικό τρόπο.
Και στις δύο περιπτώσεις το ουσιαστικό ερώτημα παραμένει ίδιο: όταν αλλάζουν όσα έχουμε γύρω μας, τι επιλέγουμε να κρατήσουμε μέσα μας;
