Φανταστείτε να μπορούσατε να πατήσετε ένα κουμπί και να επιστρέψετε κάτι στην κατάσταση που βρισκόταν πριν από λίγα δευτερόλεπτα. Ακούγεται σαν σκηνή από ταινία επιστημονικής φαντασίας, όμως επιστήμονες στην Αυστρία κατάφεραν να κάνουν κάτι που θυμίζει αυτή την ιδέα, σε ένα κβαντικό πείραμα.
Οι ερευνητές του Πανεπιστημίου της Βιέννης και της Αυστριακής Ακαδημίας Επιστημών κατάφεραν να αντιστρέψουν την κβαντική εξέλιξη ενός φωτονίου, επαναφέροντας την κατάστασή του χωρίς να χρειάζεται να γνωρίζουν πώς ακριβώς είχε μεταβληθεί. Δεν δημιούργησαν μια χρονομηχανή, αλλά πέτυχαν κάτι που ανοίγει ενδιαφέρουσες δυνατότητες για την κβαντική τεχνολογία.
Το πείραμα που έκανε την «αντιστροφή του χρόνου» πραγματικότητα σε κβαντικό επίπεδο
Τον Φεβρουάριο του 2023, μια διεθνής ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον φυσικό Philip Walther παρουσίασε ένα πείραμα που έδειξε ότι είναι δυνατόν να αντιστραφεί η εξέλιξη ενός μικροσκοπικού κβαντικού συστήματος.
Το πείραμα πραγματοποιήθηκε με φωτόνια, δηλαδή τα σωματίδια του φωτός. Οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν ειδικό οπτικό εξοπλισμό για να μεταβάλουν μια κβαντική κατάσταση και στη συνέχεια να την επαναφέρουν στην προηγούμενη μορφή της.
Το αξιοσημείωτο είναι ότι δεν χρειαζόταν να γνωρίζουν την αρχική κατάσταση του συστήματος ούτε όλες τις λεπτομέρειες της μεταβολής του.
Η έρευνα δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Optica με τίτλο «Demonstration of universal time-reversal for qubit processes».
Πώς κατάφεραν να επαναφέρουν ένα φωτόνιο στην προηγούμενη κατάστασή του;
Για να καταλάβετε το πείραμα, φανταστείτε ότι αλλάζετε τις ρυθμίσεις μιας συσκευής, χωρίς να θυμάστε ποιες ήταν αρχικά. Κανονικά, θα χρειαζόταν να γνωρίζετε τι ακριβώς άλλαξε για να επιστρέψετε στις προηγούμενες ρυθμίσεις.
Οι ερευνητές πέτυχαν κάτι αντίστοιχο σε ένα κβαντικό σύστημα, χρησιμοποιώντας ένα ειδικό πρωτόκολλο που μπορεί να αντιστρέφει συγκεκριμένες μεταβολές ακόμη κι όταν αυτές δεν είναι πλήρως γνωστές.
Για να το καταφέρουν, αξιοποίησαν μια διάταξη που ονομάζεται κβαντικός διακόπτης. Πρόκειται για ένα σύστημα που επιτρέπει την πραγματοποίηση κβαντικών διεργασιών με τρόπους που δεν συναντάμε στην καθημερινή μας εμπειρία.
Ένα φωτόνιο μπορεί να βρίσκεται σε κβαντική υπέρθεση διαφορετικών διαδρομών. Με κατάλληλα σχεδιασμένες αλληλεπιδράσεις και συνδυάζοντας τα αποτελέσματα αυτών των διαδρομών, οι επιστήμονες μπόρεσαν να επαναφέρουν την κβαντική κατάσταση του συστήματος.
Η μέθοδος αξιοποιεί επίσης μια σημαντική ιδιότητα της κβαντικής φυσικής: ορισμένες πράξεις δεν δίνουν το ίδιο αποτέλεσμα όταν αλλάζει η σειρά με την οποία εκτελούνται.
Ακούγεται περίπλοκο, αλλά η βασική ιδέα είναι απλή. Οι επιστήμονες βρήκαν έναν τρόπο να αναιρούν συγκεκριμένες κβαντικές μεταβολές χωρίς να γνωρίζουν εκ των προτέρων όλες τις λεπτομέρειές τους.
Πόσο επιτυχημένο ήταν το πείραμα;
Οι ερευνητές δεν περιορίστηκαν σε μια θεωρητική πρόταση. Κατασκεύασαν μια πειραματική διάταξη και δοκίμασαν τη μέθοδο χρησιμοποιώντας φωτόνια.
Σύμφωνα με τα αποτελέσματα που δημοσίευσαν, πέτυχαν μέση πιστότητα επαναφοράς μεγαλύτερη από 95%. Αυτό σημαίνει ότι η κβαντική κατάσταση που προέκυψε μετά τη διαδικασία ήταν πολύ κοντά στην κατάσταση που επιδίωκαν να αποκαταστήσουν.
Το ποσοστό δεν σημαίνει ότι ο χρόνος γύρισε πίσω κατά 95%. Αποτελεί μέτρο του πόσο πιστά κατάφερε το πείραμα να αναπαράγει την επιθυμητή κβαντική κατάσταση.
Οι ερευνητές έδειξαν επίσης ότι το πρωτόκολλο μπορεί, υπό τις κατάλληλες προϋποθέσεις και με επαναλήψεις, να επιτυγχάνει πιθανότητα επιτυχίας όσο κοντά στο 100% επιθυμούμε.
Μπορεί αυτή η ανακάλυψη να οδηγήσει σε ταξίδια στον χρόνο;
Όταν ακούμε ότι επιστήμονες κατάφεραν να «γυρίσουν τον χρόνο πίσω», είναι εύκολο να φανταστούμε χρονομηχανές, ταξίδια στο παρελθόν και συναντήσεις με τον νεότερο εαυτό μας.
Το πείραμα, όμως, δεν αποδεικνύει ότι μπορούμε να ταξιδέψουμε στο παρελθόν. Ο χρόνος στο εργαστήριο συνέχισε να κυλά κανονικά. Αυτό που αντιστράφηκε ήταν η εξέλιξη μιας συγκεκριμένης κβαντικής κατάστασης.
Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην επαναφορά της κατάστασης ενός απλού κβαντικού συστήματος και στην αντιστροφή όλων των φυσικών αλλαγών που έχουν συμβεί σε έναν άνθρωπο ή σε ένα αντικείμενο.
Το ανθρώπινο σώμα αποτελείται από ασύλληπτα μεγάλο αριθμό σωματιδίων που αλληλεπιδρούν συνεχώς μεταξύ τους και με το περιβάλλον. Το συγκεκριμένο πείραμα δεν προσφέρει κάποια πρακτική μέθοδο για να αντιστραφούν όλες αυτές οι διεργασίες.
Η ανακάλυψη αφορά, επομένως, τον έλεγχο της κβαντικής πληροφορίας και όχι την κατασκευή μιας μηχανής του χρόνου.
Γιατί είναι σημαντική για τους κβαντικούς υπολογιστές;
Εδώ βρίσκεται ίσως το μεγαλύτερο ενδιαφέρον της έρευνας. Οι κβαντικοί υπολογιστές χρησιμοποιούν κβαντικές καταστάσεις για να επεξεργάζονται πληροφορίες με διαφορετικό τρόπο από τους συνηθισμένους υπολογιστές.
Το βασικό τους πρόβλημα είναι ότι αυτές οι καταστάσεις είναι ευαίσθητες σε ανεπιθύμητες αλληλεπιδράσεις με το περιβάλλον. Μικρές διαταραχές μπορούν να προκαλέσουν σφάλματα και να επηρεάσουν την αξιοπιστία των υπολογισμών.
Μια μέθοδος που μπορεί να αντιστρέφει άγνωστες κβαντικές μεταβολές θα μπορούσε μελλοντικά να αποτελέσει χρήσιμο εργαλείο για τον έλεγχο και την επεξεργασία κβαντικής πληροφορίας.
Μπορείτε να το φανταστείτε σαν ένα ιδιαίτερο κουμπί αναίρεσης, με μια σημαντική διαφορά: δεν λειτουργεί για οποιοδήποτε σφάλμα και δεν αποτελεί ακόμη μια ολοκληρωμένη μέθοδο διόρθωσης σφαλμάτων σε κβαντικό υπολογιστή.
Η έρευνα δείχνει ότι ορισμένες διαδικασίες που θεωρούσαμε εξαιρετικά δύσκολες μπορούν να πραγματοποιηθούν με κατάλληλο χειρισμό των κβαντικών συστημάτων. Η αξιοποίησή τους σε πραγματικές υπολογιστικές συσκευές απαιτεί περαιτέρω έρευνα.
Τι αλλάζει στην κατανόησή μας για τον χρόνο;
Στην καθημερινή ζωή, ο χρόνος φαίνεται να έχει μία κατεύθυνση. Ένα ποτήρι που σπάει δεν ξανασυναρμολογείται από μόνο του, ενώ ένα παγάκι που λιώνει δεν επιστρέφει αυθόρμητα στην αρχική του μορφή.
Στην κβαντική φυσική, όμως, ορισμένες ιδανικές μορφές εξέλιξης μπορούν θεωρητικά να αντιστραφούν. Το δύσκολο είναι να βρεθεί ένας πρακτικός τρόπος να γίνει αυτό, ειδικά όταν δεν γνωρίζουμε ακριβώς τις μεταβολές που έχει υποστεί ένα σύστημα.
Το πείραμα της Βιέννης έδειξε ότι αυτή η δυσκολία μπορεί να αντιμετωπιστεί σε συγκεκριμένες κβαντικές συνθήκες. Δεν άλλαξε τους νόμους του χρόνου, αλλά διεύρυνε τις γνώσεις μας για το τι μπορούμε να ελέγξουμε στον μικροσκοπικό κόσμο.
Μια ανακάλυψη που ανοίγει νέους δρόμους στην επιστήμη
Η δυνατότητα να επαναφέρουμε μια κβαντική κατάσταση χωρίς να γνωρίζουμε όλες τις προηγούμενες μεταβολές της αποτελεί ένα σημαντικό βήμα στη μελέτη των κβαντικών διεργασιών.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη αν ή πότε αυτή η μέθοδος θα οδηγήσει σε συγκεκριμένες εμπορικές εφαρμογές. Ωστόσο, προσφέρει στους ερευνητές ένα επιπλέον εργαλείο για να εξερευνήσουν τα όρια της κβαντικής πληροφορίας.
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο δεν είναι ότι κατασκευάσαμε μια χρονομηχανή. Είναι ότι καταφέραμε να κάνουμε κάτι που μοιάζει με αναίρεση του παρελθόντος ενός μικροσκοπικού συστήματος, χωρίς να γνωρίζουμε ακριβώς τι είχε προηγηθεί.
Και αυτό μας θυμίζει πως η φύση εξακολουθεί να κρύβει δυνατότητες που ακόμη προσπαθούμε να κατανοήσουμε.
Επιστημονικές πηγές: Optica (2023), Demonstration of universal time-reversal for qubit processes και Physical Review Letters (2023), Universal Quantum Rewinding Protocol with an Arbitrarily High Probability of Success.












