Όταν ένας σύντροφος προσπαθεί να ελέγχει τις αποφάσεις, τις σχέσεις ή την καθημερινότητα του άλλου, είναι εύλογο να αναρωτιόμαστε γιατί συμπεριφέρεται έτσι. Σε ορισμένες περιπτώσεις πίσω από αυτή τη στάση μπορεί να υπάρχουν ανασφάλεια, φόβος απόρριψης ή δυσκολία στη διαχείριση των συναισθημάτων.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε ελεγκτική συμπεριφορά έχει την ίδια αιτία ούτε ότι πρέπει να δικαιολογείται επειδή μπορεί να συνδέεται με προσωπικές δυσκολίες. Το σημαντικό είναι να εξετάζουμε τόσο τα πιθανά κίνητρα όσο και το αποτέλεσμα που έχει η συμπεριφορά στον άλλο άνθρωπο.
Η εξήγηση δεν αποτελεί δικαιολογία
Ο ψυχολόγος Leon F. Seltzer έχει γράψει για το ενδεχόμενο ορισμένες συμπεριφορές που βιώνονται ως υπερβολικά ελεγκτικές να μην ξεκινούν πάντοτε από μια συνειδητή επιθυμία κυριαρχίας. Μπορεί να συνδέονται με φόβους, ανασφάλεια ή παλαιότερες εμπειρίες του ανθρώπου που τις εκδηλώνει.
Αυτό είναι μια πιθανή ψυχολογική ερμηνεία και όχι διάγνωση. Δύο άνθρωποι μπορούν να εμφανίζουν παρόμοια συμπεριφορά για εντελώς διαφορετικούς λόγους.
Παράλληλα, όταν ο έλεγχος γίνεται επαναλαμβανόμενος και περιορίζει την ελευθερία, τις κοινωνικές σχέσεις, τα οικονομικά ή την καθημερινότητα του συντρόφου, δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απλώς ως «ανασφάλεια».
1. Χαμηλή αυτοεκτίμηση και ανασφάλεια
Ένας άνθρωπος που αμφιβάλλει έντονα για την αξία του μπορεί να αισθάνεται μεγαλύτερη ανάγκη για επιβεβαίωση ή να δυσκολεύεται όταν ο σύντροφός του λειτουργεί ανεξάρτητα.
Σε κάποιες περιπτώσεις αυτό μπορεί να εκφραστεί ως ζήλια, συνεχείς ερωτήσεις, ανάγκη επιβεβαίωσης ή προσπάθεια να καθορίζει τις επιλογές του άλλου.
Η χαμηλή αυτοεκτίμηση, ωστόσο, δεν οδηγεί αναγκαστικά σε χειριστικότητα. Οι περισσότεροι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν ανασφάλεια δεν συμπεριφέρονται κακοποιητικά στους συντρόφους τους.
2. Φόβος να φανεί ευάλωτος
Για ορισμένους ανθρώπους η συναισθηματική εγγύτητα συνοδεύεται από έντονο φόβο απόρριψης ή εγκατάλειψης. Έτσι μπορεί να προσπαθούν να προστατευτούν κρατώντας συναισθηματική απόσταση ή, αντίθετα, απαιτώντας διαρκή παρουσία και επιβεβαίωση από τον σύντροφό τους.
Μπορεί επίσης να αντιδρούν υπερβολικά στην κριτική ή να ερμηνεύουν μικρές διαφωνίες ως σημάδια ότι η σχέση απειλείται.
Αυτό μπορεί να βοηθά στην κατανόηση μιας συμπεριφοράς, αλλά δεν σημαίνει ότι ο άλλος άνθρωπος πρέπει να αποδέχεται προσβολές, πίεση ή περιορισμό της ελευθερίας του.
3. Δύσκολες εμπειρίες από το παρελθόν
Προηγούμενες εμπειρίες απόρριψης, αστάθειας, παραμέλησης ή τραύματος μπορούν σε ορισμένους ανθρώπους να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τις σχέσεις και την εμπιστοσύνη.
Ένας άνθρωπος μπορεί, για παράδειγμα, να βρίσκεται συνεχώς σε επιφυλακή απέναντι σε πιθανή εγκατάλειψη ή προδοσία και να προσπαθεί να μειώσει αυτή την αβεβαιότητα ελέγχοντας περισσότερο τον σύντροφό του.
Δεν μπορούμε όμως να υποθέσουμε ότι κάθε ελεγκτικός άνθρωπος έχει βιώσει παιδικό τραύμα ούτε ότι ένα δύσκολο παρελθόν οδηγεί αναπόφευκτα σε τέτοια συμπεριφορά.
4. Έντονη ανάγκη για προβλεψιμότητα
Μερικοί άνθρωποι δυσκολεύονται ιδιαίτερα με την αβεβαιότητα. Θέλουν να γνωρίζουν πού βρίσκεται ο σύντροφός τους, τι σχεδιάζει και τι πρόκειται να συμβεί στη συνέχεια, επειδή η αίσθηση ότι δεν μπορούν να προβλέψουν τις εξελίξεις τους προκαλεί έντονο άγχος.
Υπάρχει όμως μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να ζητά κάποιος επικοινωνία μέσα στη σχέση και στο να απαιτεί συνεχή ενημέρωση, να παρακολουθεί τις κινήσεις του άλλου ή να αποφασίζει ποιον μπορεί να συναντά.
Όταν η ανάγκη για ασφάλεια μετατρέπεται σε περιορισμό της ζωής του συντρόφου, το πρόβλημα δεν είναι πλέον απλώς η ανάγκη για «τάξη».
5. Φόβος ότι χάνει τη σχέση ή την αυτονομία του
Μπορεί να φαίνεται παράδοξο, αλλά ορισμένοι άνθρωποι προσπαθούν να περιορίσουν την ανεξαρτησία του συντρόφου τους επειδή οι ίδιοι αισθάνονται ότι απειλείται η θέση ή η ασφάλειά τους μέσα στη σχέση.
Η ανεξαρτησία του άλλου μπορεί να ερμηνεύεται λανθασμένα ως απόσταση, απόρριψη ή πιθανή εγκατάλειψη. Έτσι μπορεί να εμφανιστούν απαιτήσεις για περισσότερη επικοινωνία, ζήλια ή προσπάθεια ελέγχου των κοινωνικών επαφών.
Σε μια υγιή σχέση, όμως, η εγγύτητα δεν απαιτεί από τους δύο ανθρώπους να εγκαταλείψουν την προσωπική τους αυτονομία.
6. Δυσκολία στην επικοινωνία και στη διαχείριση συγκρούσεων
Ένας άνθρωπος που δεν έχει μάθει να εκφράζει άμεσα φόβο, ζήλια, θυμό ή ανασφάλεια μπορεί να χρησιμοποιεί κατηγορίες, πίεση, σιωπή ή απαιτήσεις αντί για έναν ανοιχτό διάλογο.
Η έλλειψη επικοινωνιακών δεξιοτήτων μπορεί επομένως να επιδεινώνει τη σύγκρουση. Ωστόσο, δεν πρέπει να συγχέεται με συστηματική χειραγώγηση.
Πότε μιλάμε για gaslighting;
Ο όρος gaslighting χρησιμοποιείται συχνά πολύ γενικά, αλλά έχει πιο συγκεκριμένο νόημα. Περιγράφει ένα μοτίβο χειραγώγησης κατά το οποίο κάποιος κάνει επανειλημμένα τον άλλο να αμφιβάλλει για τις αναμνήσεις, τις αντιλήψεις ή την κατανόησή του για γεγονότα.
Για παράδειγμα, μπορεί να αρνείται συστηματικά πράγματα που έχουν συμβεί, να διαστρεβλώνει γεγονότα ή να επιμένει ότι ο σύντροφός του «τα φαντάζεται», μέχρι εκείνος να αρχίσει να αμφισβητεί τη δική του κρίση.
Μια απλή διαφωνία ή ακόμη και ένα ψέμα δεν αποτελούν αυτομάτως gaslighting. Συνήθως μιλάμε για επαναλαμβανόμενο μοτίβο που υπονομεύει την εμπιστοσύνη του ανθρώπου στη δική του αντίληψη.
Πότε ο έλεγχος γίνεται σοβαρό προειδοποιητικό σημάδι;
Η ελεγκτική συμπεριφορά γίνεται ιδιαίτερα ανησυχητική όταν δεν πρόκειται για ένα μεμονωμένο περιστατικό αλλά για σταθερό μοτίβο που περιορίζει την ανεξαρτησία του άλλου.
Παραδείγματα μπορεί να είναι:
- η συνεχής παρακολούθηση του πού βρίσκεται ο σύντροφος,
- ο έλεγχος του κινητού ή των κοινωνικών δικτύων,
- η προσπάθεια απομάκρυνσής του από φίλους ή συγγενείς,
- η επιβολή του τι μπορεί να φορέσει ή πού μπορεί να πάει,
- ο έλεγχος χρημάτων ή της δυνατότητας εργασίας,
- οι συνεχείς προσβολές και η υποτίμηση,
- οι απειλές, ο εκφοβισμός ή η δημιουργία φόβου.
Σε τέτοιες περιπτώσεις, το πιο σημαντικό ερώτημα δεν είναι αν η συμπεριφορά προέρχεται από χαμηλή αυτοεκτίμηση, φόβο ή κάποιο προηγούμενο τραύμα. Σημασία έχει ότι περιορίζει την ασφάλεια και την ελευθερία του άλλου ανθρώπου.
Η κατανόηση δεν σημαίνει ανοχή
Είναι ανθρώπινο να θέλουμε να καταλάβουμε γιατί ένας άνθρωπος συμπεριφέρεται με συγκεκριμένο τρόπο. Η κατανόηση των πιθανών αιτιών μπορεί να βοηθήσει έναν σύντροφο να δει πιο καθαρά τη δυναμική της σχέσης.
Δεν χρειάζεται όμως να εξηγούμε κάθε προσβλητική, χειριστική ή ελεγκτική συμπεριφορά μέσα από τα τραύματα του άλλου. Οι άνθρωποι παραμένουν υπεύθυνοι για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν τους συντρόφους τους.
Μια υγιής σχέση αφήνει χώρο για προσωπικά όρια, φίλους, επιλογές, ιδιωτικότητα και διαφωνίες χωρίς φόβο. Αν κάποιος αισθάνεται ότι πρέπει συνεχώς να αλλάζει τη συμπεριφορά του για να αποφύγει θυμό, απειλές ή τιμωρία, αυτό αξίζει να αντιμετωπιστεί σοβαρά.
Πηγές:












