Λίγο πριν ανατείλει ο Ήλιος και καθώς πλησιάζει η δύση του, ο ουρανός μπορεί να γεμίσει με εντυπωσιακές αποχρώσεις κόκκινου, πορτοκαλί, ροζ και μοβ. Το φαινόμενο δεν οφείλεται στην αλλαγή του χρώματος του Ήλιου, αλλά στον τρόπο με τον οποίο το φως του περνά μέσα από την ατμόσφαιρα της Γης.
Το κλειδί βρίσκεται στη σκέδαση του φωτός. Όταν ο Ήλιος βρίσκεται χαμηλά στον ορίζοντα, οι ακτίνες του διανύουν πολύ μεγαλύτερη απόσταση μέσα στην ατμόσφαιρα και τα διαφορετικά χρώματα του ορατού φωτός δεν φτάνουν στα μάτια μας με την ίδια ένταση.
Τι συμβαίνει στο ηλιακό φως μέσα στην ατμόσφαιρα;
Το φως του Ήλιου μάς φαίνεται λευκό, στην πραγματικότητα όμως αποτελείται από πολλά διαφορετικά χρώματα. Κάθε χρώμα αντιστοιχεί σε διαφορετικό μήκος κύματος: το κόκκινο έχει μεγαλύτερο μήκος κύματος, ενώ το μπλε και το ιώδες μικρότερο.
Όταν το ηλιακό φως συναντά τα μόρια της ατμόσφαιρας, ένα μέρος του αλλάζει κατεύθυνση και σκορπίζεται στον ουρανό. Το φαινόμενο ονομάζεται σκέδαση Rayleigh και είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικό στα μικρότερα μήκη κύματος.
Γι’ αυτό το μπλε και το ιώδες φως σκεδάζονται πολύ περισσότερο από το κόκκινο. Την ημέρα, το διάχυτο μπλε φως φτάνει στα μάτια μας από όλες τις κατευθύνσεις και έτσι ο ουρανός φαίνεται κυρίως μπλε.
Γιατί στην αυγή και τη δύση κυριαρχούν το κόκκινο και το πορτοκαλί;
Όταν ο Ήλιος βρίσκεται ψηλά, το φως του διανύει σχετικά μικρή απόσταση μέσα στην ατμόσφαιρα. Όταν όμως βρίσκεται κοντά στον ορίζοντα, η διαδρομή του μέσα στον αέρα γίνεται πολύ μεγαλύτερη.
Στη μεγαλύτερη αυτή διαδρομή, μεγάλο μέρος του μπλε και του ιώδους φωτός έχει ήδη σκεδαστεί προς άλλες κατευθύνσεις. Το φως που συνεχίζει προς τον παρατηρητή είναι επομένως πλουσιότερο στα μεγαλύτερα μήκη κύματος, δηλαδή στο κίτρινο, το πορτοκαλί και ιδιαίτερα στο κόκκινο.
Αυτός είναι ο βασικός λόγος που ο Ήλιος κοντά στον ορίζοντα μπορεί να φαίνεται πορτοκαλί ή βαθύ κόκκινο και ο γύρω ουρανός να αποκτά τις χαρακτηριστικές θερμές αποχρώσεις της ανατολής και του ηλιοβασιλέματος.
Γιατί ο ουρανός είναι μπλε και όχι ιώδης;
Το ιώδες φως έχει ακόμη μικρότερο μήκος κύματος από το μπλε και θεωρητικά σκεδάζεται ακόμη περισσότερο. Παρ’ όλα αυτά, ο ουρανός δεν μας φαίνεται ιώδης.
Ένας σημαντικός λόγος είναι ότι τα ανθρώπινα μάτια είναι λιγότερο ευαίσθητα στο ιώδες από ό,τι στο μπλε. Παράλληλα, η ποσότητα των διαφορετικών μηκών κύματος στο ηλιακό φως και η συμπεριφορά τους στην ατμόσφαιρα κάνουν τελικά το μπλε να κυριαρχεί στην αντίληψή μας.
Είναι διαφορετικός ο μηχανισμός στην αυγή και στο ηλιοβασίλεμα;
Από πλευράς φυσικής, όχι. Και στην ανατολή και στη δύση του Ήλιου συμβαίνει ουσιαστικά το ίδιο πράγμα: το φως περνά μέσα από μεγαλύτερη ποσότητα ατμόσφαιρας επειδή ο Ήλιος βρίσκεται χαμηλά στον ορίζοντα.
Αυτό που μπορεί να διαφέρει από τη μία στιγμή στην άλλη είναι η κατάσταση της ατμόσφαιρας. Η ποσότητα σκόνης, καπνού, υγρασίας, αερολυμάτων και νεφών μπορεί να αλλάξει σημαντικά την εμφάνιση του ουρανού.
Γι’ αυτό δύο ηλιοβασιλέματα από το ίδιο σημείο μπορεί να φαίνονται εντελώς διαφορετικά, παρότι ο βασικός φυσικός μηχανισμός παραμένει ο ίδιος.
Τι ρόλο παίζουν η σκόνη, ο καπνός και η ρύπανση;
Η ατμόσφαιρα δεν περιέχει μόνο μόρια αζώτου και οξυγόνου. Περιέχει επίσης μικροσκοπικά στερεά σωματίδια και σταγονίδια, γνωστά συνολικά ως αερολύματα. Σε αυτά περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, σκόνη, θαλάσσιο αλάτι και σωματίδια από καπνό ή ηφαιστειακές εκρήξεις.
Τα σωματίδια αυτά αλληλεπιδρούν με το φως διαφορετικά από τα πολύ μικρότερα μόρια του αέρα. Ανάλογα με το μέγεθος, τη συγκέντρωση και τη θέση τους, μπορούν να κάνουν μια ανατολή ή μια δύση πιο κόκκινη ή πιο πορτοκαλί.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όσο μεγαλύτερη είναι η ρύπανση τόσο πιο όμορφο γίνεται το ηλιοβασίλεμα. Μεγάλη συγκέντρωση σωματιδίων μπορεί να δημιουργήσει θολούρα, να μειώσει την ορατότητα και να «σβήσει» μέρος των χρωμάτων.
Πώς επηρεάζουν τα σύννεφα τα χρώματα;
Τα σύννεφα μπορούν να μετατρέψουν ένα συνηθισμένο ηλιοβασίλεμα σε πολύ πιο εντυπωσιακό θέαμα. Ιδιαίτερα τα σύννεφα που βρίσκονται ψηλότερα στην ατμόσφαιρα μπορούν να φωτίζονται από τον Ήλιο ακόμη και όταν εκείνος έχει ήδη πλησιάσει ή περάσει τον ορίζοντα.
Το κόκκινο και πορτοκαλί φως που φτάνει στα σύννεφα ανακλάται και σκεδάζεται από τα σταγονίδια νερού ή τους κρυστάλλους πάγου, δημιουργώντας έντονες αποχρώσεις κόκκινου, ροζ και χρυσού.
Αντίθετα, πυκνά χαμηλά σύννεφα μπορούν να κρύψουν το ηλιακό φως και να κάνουν τη δύση πολύ πιο γκρίζα και μουντή. Επομένως, δεν αρκεί απλώς να υπάρχουν σύννεφα· σημαντικό ρόλο παίζουν το ύψος, η πυκνότητα και η θέση τους σε σχέση με τον Ήλιο.
Από πού προέρχονται οι ροζ και μοβ αποχρώσεις;
Ο ουρανός δεν περιορίζεται πάντα στο καθαρό κόκκινο ή πορτοκαλί. Το ροζ και το μοβ μπορούν να εμφανιστούν όταν το κοκκινωπό φως κοντά στον ορίζοντα συνδυάζεται οπτικά με μπλε ή ιώδες φως που εξακολουθεί να είναι διάσπαρτο σε άλλα σημεία του ουρανού.
Σύννεφα και αερολύματα μπορούν επίσης να ενισχύσουν αυτούς τους χρωματικούς συνδυασμούς. Γι’ αυτό η παλέτα ενός ηλιοβασιλέματος μπορεί να αλλάζει μέσα σε λίγα λεπτά, καθώς μεταβάλλονται η θέση του Ήλιου και ο φωτισμός των διαφορετικών στρωμάτων της ατμόσφαιρας.
Γιατί κανένα ηλιοβασίλεμα δεν είναι ακριβώς ίδιο;
Η βασική φυσική παραμένει σταθερή, αλλά η ατμόσφαιρα αλλάζει συνεχώς. Σύννεφα, υγρασία, σκόνη, καπνός και άλλα αιωρούμενα σωματίδια βρίσκονται κάθε φορά σε διαφορετικές ποσότητες και διαφορετικά ύψη.
Έτσι, ένα καθαρό απόγευμα μπορεί να δώσει ένα σχετικά απαλό χρυσαφί ηλιοβασίλεμα, ενώ διαφορετικές ατμοσφαιρικές συνθήκες μπορούν να δημιουργήσουν εντυπωσιακές κόκκινες, ροζ ή μοβ αποχρώσεις. Πίσω από αυτό το καθημερινό θέαμα βρίσκεται τελικά ένας συνδυασμός της γεωμετρίας του ηλιακού φωτός και της φυσικής της ατμόσφαιρας.
Πηγές:














